يراندا ەكونوميكالىق داعدارىس، الەۋمەتتىك قارسىلىق جانە بيلىك كۇشتەرى اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىس كەشەگىگە قاراعاندا تەرەڭ ءارى اۋقىمدى سيپاتقا يە بولۋدا. 2025 جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ باستالعان نارازىلىقتار باستاپقىدا ۆاليۋتانىڭ ءتۇسۋى، ينفلياتسيا مەن تۇرمىس اۋىرتپالىعى سەبەپتى ەكونوميكالىق تولقۋلار رەتىندە شىققانىمەن، قازىر ول ساياسي سيپاتقا اۋىسىپ، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى مەن حالىق اراسىنداعى قاقتىعىسقا اينالدى.

پروتەستتەردىڭ شارىقتاۋ شەگى — ەلەكروندى بايلانىس پەن ينتەرنەتتىڭ تولىق ءوشىرىلۋى. ەل بيلىگى ينتەرنەتتى ءوشىرۋ ارقىلى شەرۋلەردى ۇيىمداستىرۋ مەن اقپارات تاراتۋ مۇمكىندىگىن تەجەپ وتىر، الايدا بۇل قادام نارازىلىقتىڭ تارالۋىنا كەدەرگى بولا العان جوق. يراننىڭ بارلىق 31 پروۆينتسياسىندا بەيبىت ميتينگىلەرگە شىعىپ جاتقان مىڭداعان ادام بيلىكتىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي ساياساتىنا نارازىلىق بىلدىرۋدە، ولاردىڭ ىشىندە كەيبىرەۋلەرى بيلىكتى تولىقتاي وزگەرتۋگە شاقىرۋدا.

قاقتىعىستار بارىسىندا ادام ولىمىنە قاتىستى ەسەپتەر كۇرت ءوستى. بىرنەشە قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى مەن شەتەلدىك باق حابارلاۋىنشا، نارازىلىقتار باستالعاننان بەرى كەمىندە 45 ادام قازا تاپتى، ونىڭ ىشىندە بالالار دا بار. كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى تاراپىنان قارۋلى كۇش قولدانىلىپ، كوپتەگەن بەيبىت كورسەتۋشىلەر جاراقات العان نەمەسە تۇتقىندالعان. حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋشىلار يران قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىن “كورسەتۋشىلەردى نىساناعا العان” دەپ ايىپتاۋدا.

كەيبىر جاعدايلاردا ايتارلىقتاي ناقتى اتى-جوندەرى بار وقيعالار تىركەلگەن. مىسالى، 2025–2026 جىلعى نارازىلىقتاردا 28–30 جاستاعى شايان اسادوللاحي سياقتى بەيبىت دەمونسترانتتار قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ تىكەلەي وتىمەن وققا ۇشقانى تۋرالى دەرەكتەر بار. ول لورەستان پروۆينتسياسىندا جاپپاي ميتينگىلەر كەزىندە قارۋلى كۇشتەردىڭ اشىق وتىنان مەرت بولعان.

نارازىلىق پەن قاقتىعىستار تىكەلەي اسكەريلەردى دە قوسا جۇكتەدى. يراننىڭ مەملەكەتتىك اگەنتتىكتەرى قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ دە شىعىنعا ۇشىراعانىن مويىندادى، ونىڭ ىشىندە پوليتسيا جانە «باسيدج» سياقتى ەرىكتى كۇشتەر قاتارىندا قاقتىعىستاردا قازا تاپقاندار بار. ايتسە دە قاۋىپسىزدىك قىزمەتتەرى بۇل جاعدايدى «بيلىكتى قورعاۋ» دەپ سيپاتتاپ، تارتىپسىزدىكتى توقتاتۋعا باعىتتالعان قاجەتتى شارالار رەتىندە تۇسىندىرەدى.

بيلىكتىڭ رەسمي ۇستانىمى مەن پىكىرىنە نازار اۋدارساق، جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالار نارازىلىقتى سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىمەن بايلانىستىرىپ، ىشكى وپپوزيتسيانى «توڭكەرىس ەلەمەنتى» رەتىندە كاراپ وتىر. مىسالى، ەلدىڭ جوعارى رۋحاني كوسەمى اياتوللا ءالي حامەنەيدىڭ ءسوزى بويىنشا، ەلدەگى جاعدايدى اقش باسشىسى ۇلت مۇددەسىنە قارسى ارەكەت ەتۋدە دەپ ايىپتادى جانە «تارتىپسىزدىكتەردى باسۋ» قاجەتتىگىن باسا ايتتى.

بۇل پىكىر بيلىك قۇرىلىمى مەن اسكەريلەردىڭ رەسمي ريتوريكاسىندا ءجيى قايتالانادى — ولار نارازىلىقتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاۋىپ رەتىندە قاراستىرىپ، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىن قولداۋعا شاقىرادى. بۇل ۇستانىم نەگىزىنەن رەسمي اقپارات قۇرالدارى مەن قاۋىپسىزدىك جەتەكشىلەرىنىڭ مالىمدەمەلەرىندە كورىنەدى، ولار پروتەستتى «ىرعاقتى تارتىپسىزدىك» جانە «شەتەلدىك ينتەرۆەنتسيا» دەپ سيپاتتايدى.

يران قۇرىلىمىندا اسكەريلەر مەن قاۋىپسىزدىك قىزمەتتەرىنىڭ ءوز ىشىندە دە بەكىگەن ۇستانىمدار بار. ءبىر جاعىنان، ولار مەملەكەت قۇرىلىسىن قورعاۋ، ەل ىشىندەگى ءتارتىپتى ساقتاۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. ەكىنشى جاعىنان، كەيبىر اقپاراتتاردا قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ ءوز ىشىندە ەكونوميكالىق جاعداي مەن جالاقى، الەۋمەتتiك قولداۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەكىلدى فاكتورلاردان سىناتىن ىشكى نارازىلىق بار ەكەنى تۋرالى سيگنالدار دا بار. بۇل الەۋمەتتىك جانە ساياسي قىسىم اسكەريلەردىڭ قوعام تاراپىنان قويىلعان تالاپتارعا قاتىناسىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى.

ناتيجەسىندە، يرانداعى قازىرگى نارازىلىقتار – بۇل تەك ەكونوميكالىق قيىندىقپەن بايلانىستى جاعداي عانا ەمەس. ول حالىق پەن مەملەكەت اراسىنداعى تەرەڭ سەنىم داعدارىسى، بيلىكتىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىك پوليسىنا دەگەن كوزقاراستىڭ قاتاڭداۋى جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىق پەن ادىلەتتىلىككە دەگەن جەدەل سۇرانىسى اراسىنداعى كۇردەلى قاقتىعىسقا اينالىپ وتىر. بۇل شيەلەنىس تە الەۋمەتتىك، تە ساياسي، تە اسكەري كونتەكستتە جالعاسۋدا، جانە ونىڭ اسەرى تاياۋ شىعىس ايماعىندا عانا ەمەس، الەمدىك گەوساياسات دەڭگەيىندە دە ماڭىزدى فاكتور رەتىندە ساقتالۋدا.