Иранда экономикалық дағдарыс, әлеуметтік қарсылық және билік күштері арасындағы қарулы қақтығыс кешегіге қарағанда терең әрі ауқымды сипатқа ие болуда. 2025 жылдың соңынан бастап басталған наразылықтар бастапқыда валютаның түсуі, инфляция мен тұрмыс ауыртпалығы себепті экономикалық толқулар ретінде шыққанымен, қазір ол саяси сипатқа ауысып, қауіпсіздік күштері мен халық арасындағы қақтығысқа айналды.

Протесттердің шарықтау шегі — элекронды байланыс пен интернеттің толық өшірілуі. Ел билігі интернетті өшіру арқылы шерулерді ұйымдастыру мен ақпарат тарату мүмкіндігін тежеп отыр, алайда бұл қадам наразылықтың таралуына кедергі бола алған жоқ. Иранның барлық 31 провинциясында бейбіт митингілерге шығып жатқан мыңдаған адам биліктің экономикалық және саяси саясатына наразылық білдіруде, олардың ішінде кейбіреулері билікті толықтай өзгертуге шақыруда.

Қақтығыстар барысында адам өліміне қатысты есептер күрт өсті. Бірнеше құқық қорғау ұйымдары мен шетелдік БАҚ хабарлауынша, наразылықтар басталғаннан бері кемінде 45 адам қаза тапты, оның ішінде балалар да бар. Кейбір мәліметтер бойынша, қауіпсіздік күштері тарапынан қарулы күш қолданылып, көптеген бейбіт көрсетушілер жарақат алған немесе тұтқындалған. Халықаралық құқық қорғаушылар Иран қауіпсіздік күштерін “көрсетушілерді нысанаға алған” деп айыптауда.

Кейбір жағдайларда айтарлықтай нақты аты-жөндері бар оқиғалар тіркелген. Мысалы, 2025–2026 жылғы наразылықтарда 28–30 жастағы Шайян Асадоллахи сияқты бейбіт демонстранттар қауіпсіздік күштерінің тікелей отымен оққа ұшқаны туралы деректер бар. Ол Лорестан провинциясында жаппай митингілер кезінде қарулы күштердің ашық отынан мерт болған.

Наразылық пен қақтығыстар тікелей әскерилерді де қоса жүктеді. Иранның мемлекеттік агенттіктері қауіпсіздік күштерінің де шығынға ұшырағанын мойындады, оның ішінде полиция және «Басидж» сияқты ерікті күштер қатарында қақтығыстарда қаза тапқандар бар. Әйтсе де қауіпсіздік қызметтері бұл жағдайды «билікті қорғау» деп сипаттап, тәртіпсіздікті тоқтатуға бағытталған қажетті шаралар ретінде түсіндіреді.

Биліктің ресми ұстанымы мен пікіріне назар аударсақ, жоғары лауазымды тұлғалар наразылықты сыртқы күштердің ықпалымен байланыстырып, ішкі оппозицияны «төңкеріс элементі» ретінде карап отыр. Мысалы, елдің жоғары рухани көсемі Аятолла Әли Хаменеидің сөзі бойынша, елдегі жағдайды АҚШ басшысы ұлт мүддесіне қарсы әрекет етуде деп айыптады және «тәртіпсіздіктерді басу» қажеттігін баса айтты.

Бұл пікір билік құрылымы мен әскерилердің ресми риторикасында жиі қайталанады — олар наразылықты ұлттық қауіпсіздікке төнген қауіп ретінде қарастырып, қауіпсіздік күштерін қолдауға шақырады. Бұл ұстаным негізінен ресми ақпарат құралдары мен қауіпсіздік жетекшілерінің мәлімдемелерінде көрінеді, олар протестті «ырғақты тәртіпсіздік» және «шетелдік интервенция» деп сипаттайды.

Иран құрылымында әскерилер мен қауіпсіздік қызметтерінің өз ішінде де бекіген ұстанымдар бар. Бір жағынан, олар мемлекет құрылысын қорғау, ел ішіндегі тәртіпті сақтау қажеттігін алға тартады. Екінші жағынан, кейбір ақпараттарда қауіпсіздік күштерінің өз ішінде экономикалық жағдай мен жалақы, әлеуметтiк қолдаудың жетіспеушілігі секілді факторлардан сынатын ішкі наразылық бар екені туралы сигналдар да бар. Бұл әлеуметтік және саяси қысым әскерилердің қоғам тарапынан қойылған талаптарға қатынасын қайта қарауға мәжбүр етуі мүмкін екенін көрсетеді.

Нәтижесінде, Ирандағы қазіргі наразылықтар – бұл тек экономикалық қиындықпен байланысты жағдай ғана емес. Ол халық пен мемлекет арасындағы терең сенім дағдарысы, биліктің ішкі қауіпсіздік полисына деген көзқарастың қатаңдауы және азаматтардың құқық пен әділеттілікке деген жедел сұранысы арасындағы күрделі қақтығысқа айналып отыр. Бұл шиеленіс те әлеуметтік, те саяси, те әскери контекстте жалғасуда, және оның әсері Таяу Шығыс аймағында ғана емес, әлемдік геосаясат деңгейінде де маңызды фактор ретінде сақталуда.