بەسىنشى رەت ءوتىپ جاتقان ۇلتتىق قۇرىلتاي دا ادەتتەگىدەي «ماڭىزدى كەزەڭ»، «تاريحي ءسات»، «جاڭا سەرپىن» دەگەن جىلتىراق سيپاتتامالارمەن قورىتىندىلاندى. الايدا مازمۇنىنا ۇڭىلسەك، بۇل جيىن تاعى دا باستى ماسەلەنى اينالىپ وتكەنىن كورەمىز: بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ناقتى جاۋاپكەرشىلىك قاي دەڭگەيدە تۇر، ال ادام قۇقىعى بۇل جۇيەدە قاي ورىندا؟

ءوتىپ جاتقان قۇرىلتايدىڭ تولىق جاريالانىمىنىڭ تىكەلەي ترانسلياتسيالانباۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. قوعامعا اشىق بولۋى ءتيىس الاڭ جابىق فورماتتا ءوتتى. ال بىزگە ءۇزىپ-جۇلىنىپ جەتكەن اقپاراتتىڭ نەگىزىندە عانا وي قورىتۋعا ءماجبۇرمىز. بۇل اشىقتىققا ۇمتىلعان ساياسي جۇيەنىڭ ەمەس، باقىلاۋدى قولدان شىعارماۋعا تىرىسقان بيلىكتىڭ بەلگىسى.

قۇرىلتايدا ايتىلعان ۇسىنىستار مەن باستامالاردىڭ ءبارى ءبىر ورتالىقتان سۇزگىدەن ءوتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. قازاقستاندا ساياسي جۇيەنىڭ بارلىق تارماعى تۇپتەپ كەلگەندە ءبىر فيگۋراعا پرەزيدەنتكە بارىپ تىرەلەدى. سوندىقتان بۇل قۇرىلتايدى دا، ودان تۋىندايتىن كەز كەلگەن «رەفورمانى» دا «ۇلتتىق كەلىسىمنىڭ كورىنىسى» ەمەس، پرەزيدەنتتىك باقىلاۋداعى ساياسي پروتسەسس رەتىندە قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى.

سوڭعى ۇسىنىستاردىڭ ءبىرى الداعى ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ اتاۋىن «قۇرىلتاي» دەپ وزگەرتۋ يدەياسى. بۇل باستاما قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ءبىر تاراپ كۇمانمەن قارايدى، ەندى ءبىر تاراپ بيلىكتىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان جارناماشى توبى ونى اسىرا ماداقتاۋعا كىرىستى. بىراق نەگىزگى سۇراق سول كۇيى جاۋاپسىز قالدى: اتاۋدى قازاقشالاۋ ارقىلى ءبىز شىن مانىندە ۇلتتىق مازمۇنعا قول جەتكىزە الامىز با؟

تاريحتاعى قۇرىلتاي بيلىكتى زاڭداستىراتىن ەمەس، بيلىكتى شەكتەيتىن ساياسي مەحانيزم بولعان. ول حاننىڭ دا، سۇلتاننىڭ دا شەشىمىن تارازىلايتىن كەڭىستىك ەدى. ال بۇگىن ۇسىنىلىپ وتىرعان «قۇرىلتاي» بيلىكتى تەجەي مە، الدە بيلىكتىڭ دايىن شەشىمدەرىن راسىمدەپ بەرەتىن سيمۆولدىق ورگانعا اينالا ما؟ قازىرگى بەلگىلەر ەكىنشى نۇسقانىڭ باسىم ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.

اتاۋدى قازاقشالاۋ ارقىلى مازمۇندى ۇلتتىق ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلتتىق يدەولوگيا ۇران مەن تەرميننەن ەمەس، ازاماتتىڭ قۇقىعى مەن ەركىندىگىنەن باستالادى. ال ءدال وسى ادام قۇقىعى ماسەلەسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا دا اشىق ءارى جۇيەلى تۇردە كوتەرىلمەگەنى ايتىلىپ وتىر. بۇل كەزدەيسوق ولقىلىق ەمەس، سانالى تۇردە تاڭدالعان ۇنسىزدىك.

ەسكى دە، جاڭا قازاقستان تاريحىنداعى كونستيتۋتسيانىڭ قايتا-قايتا وزگەرۋى دە قوعامدا زاڭدى الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. كونستيتۋتسيا بيلىكتى شەكتەيتىن نەگىزگى قۇجات ەمەس، بيلىككە ىڭعايلى تەتىكتەر جيىنتىعىنا اينالىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. ءبىر كەزدەرى نازارباەۆ ءتيىمسىز دەپ الىپ تاستالعان ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ قايتا ورالۋى وڭ وزگەرىسكە باستاما دەگەن نىق سەنىمدى بىلدىرە الماسا كەرەك-ءتى. مەملەكەتتىك كەڭەسشى الدە مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتتەرىنىڭ جويىلىپ، ولاردىڭ ورنىنا جاڭا اتاۋلاردىڭ ۇسىنىلۋى دا جۇيەنىڭ جاڭارۋىنان گورى بيلىكتى قايتا كونفيگۋراتسيالاۋ پروتسەسىن ەسكە سالادى.

بۇرىن اسسامبلەيا بولدى، كەيىن ۇلتتىق كەڭەس، ەندى قۇرىلتاي حالىق كەڭەسىنە اينالۋى مۇمكىن دەگەن اڭگىمە ايتىلا باستادى. بىراق اتاۋلاردىڭ اۋىسۋى مازمۇننىڭ وزگەرگەنىن بىلدىرمەيدى. ەگەر بۇل قۇرىلىمدار حالىقتىڭ ەمەس، بيلىكتىڭ كەڭەسىنە اينالسا، وندا ءبىز كەزەكتى دەكوراتيۆتى ينستيتۋتتىڭ عانا كۋاسى بولامىز. قازاقستان ساياسي تاجىريبەسىندە مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى.

وسى تۇستا ءبىز شىنىمەن ساياسي وزگەرىسكە بەت الىپ وتىرمىز با، الدە كەزەكتى كوسمەتيكالىق ارلەۋدىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز با، دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەگەر الداعى پارلامەنت تە ءيا، قۇرىلتاي دا تاۋەلسىز شەشىم قابىلداي الماسا، سوت بيلىگى ساياسي ىقپالدان ارىلماسا، وپپوزيتسيا ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىك جاسالماسا، ال ادام قۇقىعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەگىنە اينالماسا — وندا كەز كەلگەن رەفورما اتاۋى وزگەرگەن، ال مازمۇنى سول كۇيى قالعان پروتسەسس بولىپ قالا بەرەدى.

مۇنداي جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىكتى تاعى دا سول «جۇيەگە» جابا سالۋ قيسىنسىز. سەبەبى قازاقستاندا جۇيەنى دە، رەفورمالاردى دا، ولاردىڭ جۇزەگە اسۋىن دا پرەزيدەنت تولىق قاداعالاپ وتىر. انىعىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي تومەننەن كوتەرىلگەن قوعامدىق سۇرانىستىڭ ناتيجەسى ەمەس، جوعارىدان ۇيىمداستىرىلعان اقوردانىڭ وزىنە عانا ءتان ساياسي الاڭى. دەمەك، ونىڭ ناتيجەسى دە، شەكتەۋى دە سول ساياسي ەرىككە تىكەلەي تاۋەلدى.

ەگەر ۇلتتىق قۇرىلتاي تاعى دا سول بيلىكتى ماداقتايتىن مىنبەر كۇيىندە قالا بەرسە، ول قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرمايدى. ال ەگەر ول شىنىمەن ۇلتتىق ءارى مەملەكەتتىك سيپات السىن دەسەك، بيلىكتىڭ ءوزى اشىق سىنعا دايىن بولۋى ءتيىس. وزىنە سىن ايتقانداردى، باسقاشا ويلاعانداردى قۋدالاماۋى كەرەك. قۇرىلتاي حالىقتىڭ ءۇنىن تىڭدايتىن الاڭعا ەمەس، حالىقتان قولداۋ جينايتىن قۇرلىمعا اينالسا، ونىڭ تاريحي اتاۋى دا، سيمۆولدىق ءمانى دە سول باياعى ەسكى جىرىمەن قالا بەرمەك.

بەسىنشى ۇلتتىق قۇرىلتاي تاعى ءبىر مۇمكىندىكتى پايدالانا المادى دەۋگە بولار. قازاقستان بۇگىندە وزگەرىس كەزەڭىندە ەمەس، وزگەرىستى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋ كەزەڭىندە تۇرعانداي. ال بۇل ەكى جاعداي مازمۇنى جاعىنان مۇلدە باسقا ۇعىم.

شىنايى وزگەرىس پرەزيدەنت باقىلاۋىنداعى قۇرىلىمداردان باستالمايدى. ول سول باقىلاۋدىڭ السىرەۋىنەن، بيلىكتىڭ قوعام الدىندا ەسەپ بەرۋگە ءماجبۇر بولۋىنان باستالادى. ال بىزگە جەتكەن قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن تاقىرىپتارعا قاراپ-اق، مۇنداي كۇن ءتارتىبىنىڭ ازىرگە جوق ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.

ەگەر بيلىك شىنىمەن ۇلتتىق قۇرىلتايدى تاريحي ينستيتۋت رەتىندە تىرىلتكىسى كەلسە، ەڭ الدىمەن وزىنەن باستاۋعا ءتيىس: باقىلاۋدى السىرەتۋ، پىكىر الۋاندىعىنا جول بەرۋ، وزىنە قولايسىز سۇراقتارعا دايىن بولۋ. ايتپەسە «قۇرىلتاي» اتاۋى حالىقتىڭ جادىندا كەڭەس ەمەس، كەڭەستىك تاسىلمەن باسقارۋدىڭ جاڭا نۇسقاسى رەتىندە قالىپ قويادى. ونداي جاعدايدا بۇل الاڭ ۇلتتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن تاريحي ينستيتۋتقا ەمەس، بيلىكتىڭ كەزەكتى وزدەرىن زاڭداستىرۋ راسىمىنە اينالادى. ال تاريح مۇنداي قۇرىلىمداردى وتىرىك وزگەرىس جاساعانى ءۇشىن ەمەس، شىنايى وزگەرىستى كەيىنگە قالدىرعانى ءۇشىن ەستە ساقتايدى.