Iranda ekonomikalıq dağdarıs, äleumettik qarsılıq jäne bilik küşteri arasındağı qarulı qaqtığıs keşegige qarağanda tereñ äri auqımdı sipatqa ie boluda. 2025 jıldıñ soñınan bastap bastalğan narazılıqtar bastapqıda valyutanıñ tüsui, inflyaciya men twrmıs auırtpalığı sebepti ekonomikalıq tolqular retinde şıqqanımen, qazir ol sayasi sipatqa auısıp, qauipsizdik küşteri men halıq arasındağı qaqtığısqa aynaldı.

Protestterdiñ şarıqtau şegi — elekrondı baylanıs pen internettiñ tolıq öşirilui. El biligi internetti öşiru arqılı şerulerdi wyımdastıru men aqparat taratu mümkindigin tejep otır, alayda bwl qadam narazılıqtıñ taraluına kedergi bola alğan joq. Irannıñ barlıq 31 provinciyasında beybit mitingilerge şığıp jatqan mıñdağan adam biliktiñ ekonomikalıq jäne sayasi sayasatına narazılıq bildirude, olardıñ işinde keybireuleri bilikti tolıqtay özgertuge şaqıruda.

Qaqtığıstar barısında adam ölimine qatıstı esepter kürt östi. Birneşe qwqıq qorğau wyımdarı men şeteldik BAQ habarlauınşa, narazılıqtar bastalğannan beri keminde 45 adam qaza taptı, onıñ işinde balalar da bar. Keybir mälimetter boyınşa, qauipsizdik küşteri tarapınan qarulı küş qoldanılıp, köptegen beybit körsetuşiler jaraqat alğan nemese twtqındalğan. Halıqaralıq qwqıq qorğauşılar Iran qauipsizdik küşterin “körsetuşilerdi nısanağa alğan” dep ayıptauda.

Keybir jağdaylarda aytarlıqtay naqtı atı-jönderi bar oqiğalar tirkelgen. Mısalı, 2025–2026 jılğı narazılıqtarda 28–30 jastağı Şayyan Asadollahi siyaqtı beybit demonstranttar qauipsizdik küşteriniñ tikeley otımen oqqa wşqanı turalı derekter bar. Ol Lorestan provinciyasında jappay mitingiler kezinde qarulı küşterdiñ aşıq otınan mert bolğan.

Narazılıq pen qaqtığıstar tikeley äskerilerdi de qosa jüktedi. Irannıñ memlekettik agenttikteri qauipsizdik küşteriniñ de şığınğa wşırağanın moyındadı, onıñ işinde policiya jäne «Basidj» siyaqtı erikti küşter qatarında qaqtığıstarda qaza tapqandar bar. Äytse de qauipsizdik qızmetteri bwl jağdaydı «bilikti qorğau» dep sipattap, tärtipsizdikti toqtatuğa bağıttalğan qajetti şaralar retinde tüsindiredi.

Biliktiñ resmi wstanımı men pikirine nazar audarsaq, joğarı lauazımdı twlğalar narazılıqtı sırtqı küşterdiñ ıqpalımen baylanıstırıp, işki oppoziciyanı «töñkeris elementi» retinde karap otır. Mısalı, eldiñ joğarı ruhani kösemi Ayatolla Äli Hameneidiñ sözi boyınşa, eldegi jağdaydı AQŞ basşısı wlt müddesine qarsı äreket etude dep ayıptadı jäne «tärtipsizdikterdi basu» qajettigin basa ayttı.

Bwl pikir bilik qwrılımı men äskerilerdiñ resmi ritorikasında jii qaytalanadı — olar narazılıqtı wlttıq qauipsizdikke töngen qauip retinde qarastırıp, qauipsizdik küşterin qoldauğa şaqıradı. Bwl wstanım negizinen resmi aqparat qwraldarı men qauipsizdik jetekşileriniñ mälimdemelerinde körinedi, olar protestti «ırğaqtı tärtipsizdik» jäne «şeteldik intervenciya» dep sipattaydı.

Iran qwrılımında äskeriler men qauipsizdik qızmetteriniñ öz işinde de bekigen wstanımdar bar. Bir jağınan, olar memleket qwrılısın qorğau, el işindegi tärtipti saqtau qajettigin alğa tartadı. Ekinşi jağınan, keybir aqparattarda qauipsizdik küşteriniñ öz işinde ekonomikalıq jağday men jalaqı, äleumettik qoldaudıñ jetispeuşiligi sekildi faktorlardan sınatın işki narazılıq bar ekeni turalı signaldar da bar. Bwl äleumettik jäne sayasi qısım äskerilerdiñ qoğam tarapınan qoyılğan talaptarğa qatınasın qayta qarauğa mäjbür etui mümkin ekenin körsetedi.

Nätijesinde, Irandağı qazirgi narazılıqtar – bwl tek ekonomikalıq qiındıqpen baylanıstı jağday ğana emes. Ol halıq pen memleket arasındağı tereñ senim dağdarısı, biliktiñ işki qauipsizdik polisına degen közqarastıñ qatañdauı jäne azamattardıñ qwqıq pen ädilettilikke degen jedel swranısı arasındağı kürdeli qaqtığısqa aynalıp otır. Bwl şielenis te äleumettik, te sayasi, te äskeri kontekstte jalğasuda, jäne onıñ äseri Tayau Şığıs aymağında ğana emes, älemdik geosayasat deñgeyinde de mañızdı faktor retinde saqtaluda.