قازاقستاندا كونستيتۋتسيانى تاعى دا وزگەرتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىقتى. بۇل جولى اڭگىمە جاي تەحنيكالىق تۇزەتۋلەر تۋرالى ەمەس، مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بۇكىل ارحيتەكتۋراسىن قايتا قۇرۋى مۇمكىن قادام جايىندا بولىپ وتىر. الدا قىزىلوردادا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ 20 قاڭتارداعى جيىنىندا ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋگە بايلانىستى رەفەرەندۋم وتەتىن كۇن جاريالانۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىلۋدا. ەگەر بۇل بولجام راسقا اينالسا، قازاقستان سوڭعى بىرنەشە جىلدا نەگىزگى زاڭىن كەزەكتى مارتە تۇبەگەيلى قايتا قاراۋعا قادام جاساماق.

ءبىر پالاتالى پارلامەنت يدەياسى العاش رەت بىلتىر قىركۇيەكتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا ايتىلدى. ول كەزدە بۇل ۇسىنىس ساياسي جۇيەنى وڭتايلاندىرۋ، شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتۋ سەكىلدى ۋاجدەرمەن تۇسىندىرىلگەن ەدى. الايدا سول ساتتەن باستاپ بۇل باستاما تەك ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما رەتىندە ەمەس، بيلىكتىڭ ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە تالقىلانا باستادى.

قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ەكى پالاتالى پارلامەنت جۇمىس ىستەيدى. ءماجىلىس 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردەن كەيىن ارالاس جۇيە بويىنشا سايلانادى، ال سەناتتىڭ جاساقتالۋ تەتىگى حالىقتان بارىنشا الىستاتىلعان: وڭىرلىك ءماسليحاتتار ارقىلى ىرىكتەلەتىن دەپۋتاتتار جانە پرەزيدەنت تاعايىندايتىن ون سەناتور. بۇل مودەل بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىككە قاتىستى سۇراقتاردى بۇرىننان تۋىنداتىپ كەلەدى. ءبىر پالاتالى جۇيەگە كوشۋ وسى تەڭگەرىمدى شىنىمەن جاقسارتا ما، الدە كەرىسىنشە ورتالىقتاندىرۋدى كۇشەيتە مە بۇل ازىرگە اشىق تۇرعان ماسەلە.

پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرى مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين مەن پرەزيدەنت كومەكشىسى ەرجان جيەنباەۆ — مەملەكەت باسشىسىنا رەفورماعا قاتىستى ۇسىنىستار جەتكىزگەنىن اقوردا رەسمي حابارلادى. وندا تۇپكىلىكتى شەشىم حالىقتىڭ ءوزى قابىلدايتىنى، ياعني رەفەرەندۋم وتەتىنى باسا ايتىلدى. فورمالدى تۇرعىدان بۇل — دەموكراتيالىق پروتسەدۋرا. بىراق قازاقستان تاجىريبەسىندە رەفەرەندۋم كوبىنە الدىن الا دايىندالعان ساياسي شەشىمدى بەكىتۋ قۇرالى رەتىندە قابىلدانىپ كەلگەنى دە جاسىرىن ەمەس.

ىقتيمال رەفەرەندۋمنان كەيىن كەزەكتەن تىس پارلامەنت سايلاۋى ءوتۋى ابدەن مۇمكىن. دەمەك، مۇنىڭ استارىندا ساياسي ەمەس، ەكونوميكالىق لوگيكا جاتىر. مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋ قاۋپى، بيۋدجەت تاپشىلىعى جانە ەكونوميكانىڭ شيكىزاتقا تاۋەلدىلىگى بيلىكتى جاڭا ساياسي كونفيگۋراتسياعا تەزىرەك كوشۋدى ويلاۋعا يتەرمەلەۋى مۇمكىن. ياعني ىقتيمال ەكونوميكالىق كۇيزەلىس باستالماي تۇرىپ، جۇيەنى «قايتا جاڭارتىپ الۋ» ارەكەتى جاتۋى مۇمكىن.

بۇل گەوساياسي جاعداي قازاقستان ءۇشىن قولايلى ەمەس ەكەنىن، ال مۇناي نارىعىندا ۆەنەسۋەلا نەمەسە يران مۇنايىنىڭ پايدا بولۋى باعانى قۇلدىراتۋى ىقتيمالدىعىن، مۇنداي جاعدايدا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ناشارلاپ، بيلىككە دەگەن سەنىم تومەندەيدى. ال ءدال سول كەزدە جۇرگىزىلگەن ساياسي رەفورمالار بيلىككە قوسىمشا قولداۋ ەمەس، كەرىسىنشە نارازىلىق تاۋەكەلىن ارتتىرۋى مۇمكىن.

مۇندا تاعى ءبىر ماڭىزدى قايشىلىق بار. 2022 جىلعى قاندى قاڭتاردان كەيىن توقاەۆ ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن جاقسىراق قورعايدى دەپ نەگىزدەگەن ەدى. اراعا ءۇش جىل سالىپ، 2025 جىلعى جولداۋىندا ول قايتادان تەك پارتيالىق تىزىمگە ورالۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بۇل وزگەرمەلى ۇستانىم رەفورمالاردىڭ لوگيكاسى ەۆوليۋتسيالىق ەمەس، ساياسي كونيۋنكتۋراعا تاۋەلدى ەكەنىن اڭعارتادى.

ساياسي شولۋشىلار كونستيتۋتسيانى قايتا-قايتا وزگەرتۋ توقاەۆتىڭ بيلىكتە قالۋ مەرزىمىن ۇزارتۋعا نەمەسە بولاشاقتا باسقا لاۋازىم ارقىلى ىقپالىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا مودەل جاساۋعا باعىتتالۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتادى. پرەزيدەنت بۇل پىكىرلەردى جوققا شىعارىپ، مۇنداي ارەكەتتى «جاۋاپسىزدىق» دەپ اتادى. الايدا ماسەلە جەكە نيەتتە ەمەس، ينستيتۋتسيونالدىق سالداردا. ءبىر پالاتالى پارلامەنت، وزگەرگەن سايلاۋ جۇيەسى، السىرەگەن وكىلدىك — مۇنىڭ ءبارى ناقتى ساياسي سالماققا يە.

ەڭ باستى سۇراق بۇل رەفورمالار قوعامنىڭ ساياسي قاتىسۋىن كەڭەيتە مە، الدە ونى ودان ءارى شەكتەي مە؟ ەگەر كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر شىنىمەن «جاڭا قازاقستاننىڭ» نەگىزى بولسا، وندا ولاردىڭ مازمۇنى اشىق تالقىلانىپ، بالاما پىكىرلەر ەستىلۋى كەرە ەدى. ال ەگەر ءبارى كەزەكتى رەفەرەندۋممەن بەكىتىلىپ، ارتىنان كەزەكتەن تىس سايلاۋمەن اياقتالسا، وندا بۇل پروتسەسس رەفورمادان گورى جۇيەنى وزىنە ىڭعايلاپ قايتا قۇراستىرۋعا كوبىرەك ۇقساپ كەتۋى مۇمكىن.

قازاقستان كونستيتۋتسياسى سوڭعى جىلدارى تۇراقتىلىقتىڭ ەمەس، ۇزدىكسىز ەكسپەريمەنتتىڭ قۇرالىنا اينالىپ بارا جاتقانداي. ال نەگىزگى زاڭعا دەگەن سەنىم جوعالعان جەردە، كەز كەلگەن ساياسي قۇرىلىمنىڭ لەگيتيمدىگى دە السىرەيدى. رەفورما اتاۋلىنىڭ شىنايى ولشەمى — ونىڭ بيلىككە قانشالىقتى ىڭعايلى ەكەنىندە ەمەس، قوعام ءۇشىن قانشالىقتى ءادىل جانە تۇراقتى بولا الاتىنىندا.