اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ يران بيلىگىنىڭ نارازىلىققا شىققانداردى جاپپاي ءولىم جازاسىنا كەسۋ جوسپارى جوق ەكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، اق ءۇي «وتە ماڭىزدى دەرەككوزدەردەن» يراندا «ءولتىرۋ توقتاپ، ءولىم جازاسىن ورىنداۋ جوسپارى جوق» دەگەن اقپارات العان. بۇل سوزدەر ءبىر جاعىنان حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى تىنىشتاندىرۋعا باعىتتالعانداي كورىنگەنىمەن، ەكىنشى جاعىنان ترامپتىڭ ءوزى اقش-تىڭ يرانعا قارسى اسكەري ارەكەتىن تولىق جوققا شىعارعان جوق. وسى ەكىۇشتى مالىمدەمەنىڭ ءوزى يرانداعى جاعدايدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ءارى تۇراقسىز ەكەنىن كورسەتەدى.

يرانداعى نارازىلىقتار باستاپقىدا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇلدىراۋىنان تۋىنداعان الەۋمەتتىك تولقۋ رەتىندە باستالىپ، قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەلدىڭ ءدىني-ساياسي جۇيەسىنە قارسى لەگيتيمدىك داعدارىسقا اينالدى. كوشەگە شىققاندار ەندى تەك ەكونوميكالىق تالاپ ەمەس، ساياسي وزگەرىس سۇراپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا سىرتقى ويىنشىلاردىڭ ءار ءسوزى ىشكى پروتسەستەرگە تىكەلەي ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ترامپتىڭ «ءولىم جازاسى بولمايدى» دەگەن مالىمدەمەسى دە يران بيلىگىنە باعىتتالعان ديپلوماتيالىق قىسىمنىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە قابىلدانۋدا.

الايدا ءسوز بەن شىندىقتىڭ اراسى الشاق. اقش-تا ورنالاسقان Human Rights Activists News Agency (HRANA) دەرەگىنە سايكەس، نارازىلىق باستالعالى بەرى كەمىندە 2 435 ادام قازا تاپقان، ونىڭ ىشىندە 13 بالا بار، ال تاعى جۇزدەگەن ءولىم فاكتىسى تەكسەرىلىپ جاتىر. بۇل دەرەكتەر يراندا «ءولتىرۋ توقتادى» دەگەن وپتيميستىك مالىمدەمەلەردىڭ تىم ەرتە ايتىلعانىن اڭعارتادى. اقپاراتتىڭ ءوزى دە ينتەرنەتتىڭ تولىق دەرلىك بۇعاتتالۋىنا بايلانىستى وتە قيىندىقپەن سىرتقا شىعىپ وتىر.

وسى جاعدايعا بايلانىستى باتىس ەلدەرى ساقتىق شارالارىن كۇشەيتتى. ۇلىبريتانيا ەلشىلىگىن ۋاقىتشا جاپتى، اقش پەن ۇلىبريتانيا كاتارداعى ءال-ۋدەيد اۋە بازاسى ماڭىنداعى پەرسونالىن قىسقارتۋعا كىرىستى، ال بىرقاتار ەۋروپالىق ەلدەر ازاماتتارىن يراننان كەتۋگە شاقىردى. اۋە كومپانيالارى يران اۋە كەڭىستىگىن اينالىپ ءوتۋدى باستادى. مۇنىڭ ءبارى يران ىشىندەگى نارازىلىقتىڭ ەندى ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە اينالعانىن بىلدىرەدى.

ترامپ بۇعان دەيىن يران بيلىگىن دەمونسترانتتاردى ءولىم جازاسىنا كەسسە، «وتە قاتتى ارەكەت جاسايتىنىن» اشىق ەسكەرتكەن ەدى. بۇل سوزدەر يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ابباس اراگچي تاراپىنان دا جاۋاپسىز قالعان جوق. ول «اسۋ جازاسى كۇن تارتىبىندە جوق» دەپ مالىمدەپ، سونىمەن قاتار اقش-تى 2025 جىلعى ماۋسىمداعى يراننىڭ يادرولىق نىساندارىنا جاسالعان سوققىلاردى ەسكە الىپ، «سول قاتەلىكتى قايتالاماۋعا» شاقىردى. بۇل ءوزارا مالىمدەمەلەر تاراپتاردىڭ ءالى دە قاقتىعىس شەگىنەن ءبىر قادام الىستا تۇرعانىن، بىراق سوعان تىم جاقىن ەكەنىن كورسەتەدى.

ترامپتىڭ يران وپپوزيتسياسىنا قاتىستى ۇستانىمى دا ەكىۇشتى. ول ەلدىڭ رۋحاني كوسەمى اياتوللا ءالي حامەنەي بيلىگىنىڭ قۇلاۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى، بىراق سونىمەن قاتار وپپوزيتسيانى اشىق قولداۋدان باس تارتىپ وتىر. رەزا پەحلەۆي جونىندە ايتقان «جاقسى ادام سياقتى، بىراق ەل ونى قابىلداي ما – بىلمەيمىن» دەگەن ءسوزى اقش-تىڭ يرانداعى پروتسەستەرگە شەكتەۋلى ءارى ساق قاداممەن ارالاسقىسى كەلەتىنىن اڭعارتادى.

يرانداعى ينتەرنەتتىڭ ءوشىرىلۋى، حالىقارالىق باق-تىڭ ەل ىشىندە جۇمىس ىستەي الماۋى جانە تەك ادام قۇقىقتارى ۇيىمدارىنا سۇيەنۋگە ءماجبۇر بولۋى — بۇل داعدارىستىڭ تاعى ءبىر قىرى. اقپارات جەتپەگەن سايىن الىپ-قاشپا قاۋەسەت كوبەيەدى، ال بۇل ءوز كەزەگىندە سىرتقى كۇشتەردىڭ ارالاسۋىنا سىلتاۋ بولۋى مۇمكىن.

بۇگىنگى يران — تەك ىشكى ساياسي داعدارىستى باستان كەشىپ جاتقان ەل ەمەس. بۇل — مۇناي نارىعىنا، تاياۋ شىعىس قاۋىپسىزدىگىنە، ءتىپتى جاھاندىق گەوساياساتقا اسەر ەتەتىن ءىرى ءتۇيىن. ترامپتىڭ «ءولىم جازاسى بولمايدى» دەگەن ءسوزى ۋاقىتشا تىنىشتاندىرۋى مۇمكىن. بىراق ناقتى وزگەرىس — يران بيلىگىنىڭ حالىقپەن قارىم-قاتىناستى كۇش ارقىلى ەمەس، ساياسي جولمەن قايتا قاراۋعا دايىن بولۋىنا بايلانىستى.

ازىرگە ونداي نيەت انىق بايقالمايدى. ال بۇل دەگەنىمىز — يرانداعى داعدارىس اياقتالدى دەگەن ءسوز ەمەس، تەك كەلەسى كەزەڭگە وتكەنىن بىلدىرەدى.