Kirispe

Qazaq älipbii – qazaq halqınıñ ruhani damuınıñ, mädeni qalıptasuınıñ jäne tarihi evolyuciyasınıñ mañızdı körsetkişi. Jazu – tek tehnikalıq qwral emes, ol wlttıñ dünietanımın, tarihi jadın, ruhani sabaqtastığın saqtaytın mädeni mehanizm. Älipbidiñ özgerui ärqaşan qoğamdağı sayasi, äleumettik jäne ideologiyalıq özgeristermen qatar jürip otırğan.

Qazaq jazuınıñ tarihına üñilu arqılı biz wlttıñ örkeniettik bağdarın, sırtqı ıqpaldar men işki jañğıru üderisterin, tildiñ beyimdelu qabiletin bayqaymız. Älipbi reformaları eşqaşan kezdeysoq jasalmağan. Olar belgili bir tarihi qajettiliktiñ, ideologiyalıq maqsattıñ nemese örkeniettik tañdau kezeñiniñ nätijesi boldı.

Bwl maqalada qazaq älipbiiniñ köne däuirden bügingi künge deyingi damu kezeñderi, ärbir grafikanıñ engizilu sebepteri, olardıñ mädeni-äleumettik saldarı jäne qazirgi latın grafikasına köşu üderisiniñ mäni jan-jaqtı qarastırıladı.

  1. Ejelgi kezeñ: Orhon-Enisey jazbaları

Qazaq halqınıñ eñ köne jazba dästüri – VII–VIII ğasırlarda payda bolğan Orhon-Enisey jazbaları. Bwl jazular türki halıqtarınıñ alğaşqı memlekettik ideologiyasın, tarihi sanasın jäne sayasi qwrılımın beyneleytin asa qwndı mwra.

Orhon eskertkişteri – Kültegin, Bilge qağan, Tonıkök siyaqtı tarihi twlğalarğa arnalğan mätinderden twradı. Bwl jazbalarda:

  • Memlekettilik ideyası,
  • El birligi men jer twtastığı,
  • Halıq pen bileuşi arasındağı jauapkerşilik,
  • Türki halqınıñ tarihi tağdırı

ayqın bayandaladı.

Orhon jazuı fonetikalıq principke negizdelgen. Tañbalar dıbıstıq jüyege barınşa säykes kelip, türki tilderiniñ qwrılımın däl jetkize alğan. Bwl – sol kezeñdegi tildik sananıñ joğarı deñgeyin körsetedi.

Köne türki runikalıq jazuı qazaq tiline tikeley genetikalıq negiz qaldırdı dep aytuğa boladı. Ol qazaq tiliniñ tarihi tereñdigin däleldeytin, wlttıq biregeyliktiñ ejelgi qabatın ayqındaytın mañızdı derekköz.

  1. Arab älipbii kezeñi (VIII–XIX ğğ.)

VIII ğasırdan bastap islam dininiñ taraluımen birge arab jazuı qazaq dalasına endi. Bwl tek grafikanıñ auısuı ğana emes, bükil örkeniettik bağdardıñ özgerui boldı. Islam dinimen qatar arab-parsı mädenieti, ğılımı, ädebieti keldi.

Arab grafikası birneşe ğasır boyı:

  • Dini mätinderdi,
  • Şejirelerdi,
  • Aqın-jıraular şığarmaların,
  • Ğılımi eñbekterdi

jazudıñ negizgi qwralı boldı.

Degenmen arab jazuı qazaq tiliniñ dıbıstıq tabiğatına tolıq säykes kelmedi. Qazaq tilindegi dauıstı dıbıstar jüyesi kürdeli bolğandıqtan, olardı tañbalau qiındıq tuğızdı. Soğan qaramastan, bwl jazu qazaq qoğamında wzaq uaqıt üstemdik etti.

XX ğasır basında Ahmet Baytwrsınwlı arab grafikasın qazaq tiliniñ fonetikalıq jüyesine beyimdep, wlttıq älipbi reformasın jasadı. Ol artıq tañbalardı alıp tastap, qazaq dıbıstarına säykes jüye qwrdı. Bwl reforma wlttıq til biliminiñ ğılımi negizin qaladı.

Arab jazuı kezeñi – qazaqtıñ ruhani mädenietiniñ qalıptasu däuiri. Köptegen klassikalıq mwralar osı grafikada saqtalğan.

  1. Latın älipbii kezeñi (1929–1940 jj.)

XX ğasırdıñ basında qazaq ziyalıları arasında jazu reforması mäselesi köterildi. Negizgi sebep – arab grafikasınıñ tehnikalıq jäne fonetikalıq şekteuleri boldı.

1929 jılı Keñes ükimetiniñ şeşimimen qazaq jazuı latın grafikasına köşirildi. Bwl älipbi «YAnalif» dep ataldı.

Latınğa köşudi:

  • Sauattılıqtı arttıru,
  • Baspa isin jeñildetu,
  • Keñestik modernizaciya sayasatın jüzege asıru

maqsatında jürgizildi dedi.

Latın grafikası qazaq tiliniñ dıbıstarın däl beruge mümkindik berdi. Oqu-ağartu salasında jaña oqulıqtar jarıq körip, baspasöz damıdı. Bwl kezeñde qazaq qoğamında jappay sauat aşu nauqanı jürdi.

Alayda 1940 jılı bwl üderis toqtatılıp, jaña sayasi şeşim qabıldandı.

  1. Kirill älipbii kezeñi (1940 jıldan bastap)

1940 jılı Keñes Odağı barlıq türki respublikaların kirill grafikasına köşiru turalı şeşim qabıldadı. Bwl şeşimniñ sayasi sipatı ayqın boldı – keñestik tildik jäne mädeni keñistikti birizdendiru.

Qazaq kirill älipbiine wlttıq dıbıstardı körsetu üşin arnayı äripter engizildi: Ä, Ğ, Q, Ñ, Ö, W, Ü, H, İ.

Kirill kezeñinde:

  • Ğılımi ädebiet keñinen damıdı;
  • Keñ kölemde kitaptar jarıq kördi;
  • Birneşe buın osı älipbimen bilim aldı.

Sonımen qatar bwl kezeñde wlttıq til sayasatı ortalıqtandırılğan baqılauda boldı. Jazu keñestik ideologiyanıñ qwralına aynaldı.

Keñes Odağı ıdırağannan keyin de kirill älipbii Qazaqstanda saqtalıp qaldı jäne bügingi künge deyin qoldanılıp keledi.

  1. Latın älipbiine qayta köşu (XXI ğ.)

2017 jılı Nwrswltan Nazarbaev latın grafikasına köşu turalı bastama köterdi. Bwl şeşim «Ruhani jañğıru» bağdarlaması ayasında jariyalandı.

Latın grafikasına köşu sebepteri:

  • Jahandanu jağdayında halıqaralıq kommunikaciyanı jeñildetu;
  • Aqparattıq tehnologiyalar keñistigine beyimdelu;
  • Türki halıqtarımen integraciyanı nığaytu;
  • Keñestik kezeñ simvolikasınan alşaqtau.

Jaña älipbidiñ birneşe nwsqası wsınılıp, qoğamda talqılandı. Ğalımdar fonetikalıq däldik pen jazudıñ ıqşamdılığı arasındağı tepe-teñdikti tabuğa tırıstı.

Bwl reforma tek tildik emes, simvolikalıq mänge de ie. Ol wlttıq sananı jañğırtu men jaña tarihi kezeñge beyimdeludiñ belgisi retinde qarastırıladı.

Qorıtındı

Qazaq älipbiiniñ tarihı – wlttıñ tarihi evolyuciyasınıñ körinisi. Köne türki runikalıq jazuınan bastap arab, latın jäne kirill grafikalarına deyingi jol – mädeni ıqpaldar men sayasi şeşimderdiñ nätijesi.

Ärbir reforma belgili bir tarihi kezeñniñ talabına say jüzege asqan. Jazu jüyesi özgergenimen, qazaq tiliniñ işki tabiğatı men ruhani özegi saqtalıp keledi.

Bügingi latın grafikasına köşu – jaña däuirdiñ bastaması. Onıñ tabıstı boluı ğılımi negizdilikke, qoğamdıq qoldauğa jäne kezeñdik jüyeli jüzege asıruğa baylanıstı.

Paydalanılğan ädebietter

  1. Äbilqasımov B. Qazaq jazuınıñ tarihı. Almatı: Arıs, 2003.
  2. Qoygeldiev M. Qazaq älipbiiniñ reforması: tarihi taldau. Tarih jurnalı, 2018.
  3. Nazarbaev N. Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru. Egemen Qazaqstan, 2017.

Mağaz Retbek
Abay atındağı Qazaq wlttıq pedagogikalıq universiteti
«Latın» ğılımi zerthanasınıñ jetekşi qızmetkeri,
gumanitarlıq ğılımdarınıñ magistri

The Qazaq Times