АҚШ президенті Дональд Трамп Иран билігінің наразылыққа шыққандарды жаппай өлім жазасына кесу жоспары жоқ екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, Ақ үй «өте маңызды дереккөздерден» Иранда «өлтіру тоқтап, өлім жазасын орындау жоспары жоқ» деген ақпарат алған. Бұл сөздер бір жағынан халықаралық қауымдастықты тыныштандыруға бағытталғандай көрінгенімен, екінші жағынан Трамптың өзі АҚШ-тың Иранға қарсы әскери әрекетін толық жоққа шығарған жоқ. Осы екіұшты мәлімдеменің өзі Ирандағы жағдайдың қаншалықты қауіпті әрі тұрақсыз екенін көрсетеді.

Ирандағы наразылықтар бастапқыда ұлттық валютаның құлдырауынан туындаған әлеуметтік толқу ретінде басталып, қысқа уақыт ішінде елдің діни-саяси жүйесіне қарсы легитимдік дағдарысқа айналды. Көшеге шыққандар енді тек экономикалық талап емес, саяси өзгеріс сұрап отыр. Мұндай жағдайда сыртқы ойыншылардың әр сөзі ішкі процестерге тікелей ықпал етуі мүмкін. Трамптың «өлім жазасы болмайды» деген мәлімдемесі де Иран билігіне бағытталған дипломатиялық қысымның бір түрі ретінде қабылдануда.

Алайда сөз бен шындықтың арасы алшақ. АҚШ-та орналасқан Human Rights Activists News Agency (HRANA) дерегіне сәйкес, наразылық басталғалы бері кемінде 2 435 адам қаза тапқан, оның ішінде 13 бала бар, ал тағы жүздеген өлім фактісі тексеріліп жатыр. Бұл деректер Иранда «өлтіру тоқтады» деген оптимистік мәлімдемелердің тым ерте айтылғанын аңғартады. Ақпараттың өзі де интернеттің толық дерлік бұғатталуына байланысты өте қиындықпен сыртқа шығып отыр.

Осы жағдайға байланысты Батыс елдері сақтық шараларын күшейтті. Ұлыбритания елшілігін уақытша жапты, АҚШ пен Ұлыбритания Катардағы Әл-Удейд әуе базасы маңындағы персоналын қысқартуға кірісті, ал бірқатар еуропалық елдер азаматтарын Ираннан кетуге шақырды. Әуе компаниялары Иран әуе кеңістігін айналып өтуді бастады. Мұның бәрі Иран ішіндегі наразылықтың енді аймақтық қауіпсіздік мәселесіне айналғанын білдіреді.

Трамп бұған дейін Иран билігін демонстранттарды өлім жазасына кессе, «өте қатты әрекет жасайтынын» ашық ескерткен еді. Бұл сөздер Иранның сыртқы істер министрі Аббас Арагчи тарапынан да жауапсыз қалған жоқ. Ол «асу жазасы күн тәртібінде жоқ» деп мәлімдеп, сонымен қатар АҚШ-ты 2025 жылғы маусымдағы Иранның ядролық нысандарына жасалған соққыларды еске алып, «сол қателікті қайталамауға» шақырды. Бұл өзара мәлімдемелер тараптардың әлі де қақтығыс шегінен бір қадам алыста тұрғанын, бірақ соған тым жақын екенін көрсетеді.

Трамптың Иран оппозициясына қатысты ұстанымы да екіұшты. Ол елдің рухани көсемі Аятолла Әли Хаменеи билігінің құлауы мүмкін екенін жоққа шығармайды, бірақ сонымен қатар оппозицияны ашық қолдаудан бас тартып отыр. Реза Пехлеви жөнінде айтқан «жақсы адам сияқты, бірақ ел оны қабылдай ма – білмеймін» деген сөзі АҚШ-тың Ирандағы процестерге шектеулі әрі сақ қадаммен араласқысы келетінін аңғартады.

Ирандағы интернеттің өшірілуі, халықаралық БАҚ-тың ел ішінде жұмыс істей алмауы және тек адам құқықтары ұйымдарына сүйенуге мәжбүр болуы — бұл дағдарыстың тағы бір қыры. Ақпарат жетпеген сайын алып-қашпа қауесет көбейеді, ал бұл өз кезегінде сыртқы күштердің араласуына сылтау болуы мүмкін.

Бүгінгі Иран — тек ішкі саяси дағдарысты бастан кешіп жатқан ел емес. Бұл — мұнай нарығына, Таяу Шығыс қауіпсіздігіне, тіпті жаһандық геосаясатқа әсер ететін ірі түйін. Трамптың «өлім жазасы болмайды» деген сөзі уақытша тыныштандыруы мүмкін. Бірақ нақты өзгеріс — Иран билігінің халықпен қарым-қатынасты күш арқылы емес, саяси жолмен қайта қарауға дайын болуына байланысты.

Әзірге ондай ниет анық байқалмайды. Ал бұл дегеніміз — Ирандағы дағдарыс аяқталды деген сөз емес, тек келесі кезеңге өткенін білдіреді.