Qazaqstanda Konstituciyanı tağı da özgertu mäselesi kün tärtibine şıqtı. Bwl jolı äñgime jay tehnikalıq tüzetuler turalı emes, memlekettik biliktiñ bükil arhitekturasın qayta qwruı mümkin qadam jayında bolıp otır. Alda Qızılordada Wlttıq qwrıltaydıñ 20 qañtardağı jiınında bir palatalı parlamentke köşuge baylanıstı referendum ötetin kün jariyalanuı mümkin ekenin aytıluda. Eger bwl boljam rasqa aynalsa, Qazaqstan soñğı birneşe jılda Negizgi zañın kezekti märte tübegeyli qayta qarauğa qadam jasamaq.

Bir palatalı parlament ideyası alğaş ret bıltır qırküyekte prezident Qasım-Jomart Toqaev halıqqa joldauında aytıldı. Ol kezde bwl wsınıs sayasi jüyeni oñtaylandıru, şeşim qabıldaudı jedeldetu sekildi uäjdermen tüsindirilgen edi. Alayda sol sätten bastap bwl bastama tek institucionaldıq reforma retinde emes, biliktiñ wzaqmerzimdi strategiyasınıñ bir böligi retinde talqılana bastadı.

Qazirgi tañda Qazaqstanda eki palatalı parlament jwmıs isteydi. Mäjilis 2022 jılğı konstituciyalıq özgeristerden keyin aralas jüye boyınşa saylanadı, al Senattıñ jasaqtalu tetigi halıqtan barınşa alıstatılğan: öñirlik mäslihattar arqılı irikteletin deputattar jäne prezident tağayındaytın on senator. Bwl model' bilik tarmaqtarınıñ arasındağı tepe-teñdikke qatıstı swraqtardı bwrınnan tuındatıp keledi. Bir palatalı jüyege köşu osı teñgerimdi şınımen jaqsarta ma, älde kerisinşe ortalıqtandırudı küşeyte me bwl äzirge aşıq twrğan mäsele.

Prezident äkimşiliginiñ ökilderi memlekettik keñesşi Erlan Qarin men prezident kömekşisi Erjan Jienbaev — memleket basşısına reformağa qatıstı wsınıstar jetkizgenin Aqorda resmi habarladı. Onda tüpkilikti şeşim halıqtıñ özi qabıldaytını, yağni referendum ötetini basa aytıldı. Formaldı twrğıdan bwl — demokratiyalıq procedura. Biraq Qazaqstan täjiribesinde referendum köbine aldın ala dayındalğan sayasi şeşimdi bekitu qwralı retinde qabıldanıp kelgeni de jasırın emes.

Iqtimal referendumnan keyin kezekten tıs parlament saylauı ötui äbden mümkin. Demek, mwnıñ astarında sayasi emes, ekonomikalıq logika jatır. Mwnay bağasınıñ tömendeu qaupi, byudjet tapşılığı jäne ekonomikanıñ şikizatqa täueldiligi bilikti jaña sayasi konfiguraciyağa tezirek köşudi oylauğa itermeleui mümkin. YAğni ıqtimal ekonomikalıq küyzelis bastalmay twrıp, jüyeni «qayta jañartıp alu» äreketi jatuı mümkin.

Bwl geosayasi jağday Qazaqstan üşin qolaylı emes ekenin, al mwnay narığında Venesuela nemese Iran mwnayınıñ payda boluı bağanı qwldıratuı ıqtimaldığın, mwnday jağdayda halıqtıñ äleumettik jağdayı naşarlap, bilikke degen senim tömendeydi. Al däl sol kezde jürgizilgen sayasi reformalar bilikke qosımşa qoldau emes, kerisinşe narazılıq täuekelin arttıruı mümkin.

Mwnda tağı bir mañızdı qayşılıq bar. 2022 jılğı Qandı Qañtardan keyin Toqaev aralas saylau jüyesin azamattardıñ müddesin jaqsıraq qorğaydı dep negizdegen edi. Arağa üş jıl salıp, 2025 jılğı joldauında ol qaytadan tek partiyalıq tizimge oralu qajettigin ayttı. Bwl özgermeli wstanım reformalardıñ logikası evolyuciyalıq emes, sayasi kon'yunkturağa täueldi ekenin añğartadı.

Sayasi şoluşılar Konstituciyanı qayta-qayta özgertu Toqaevtıñ bilikte qalu merzimin wzartuğa nemese bolaşaqta basqa lauazım arqılı ıqpalın saqtauğa mümkindik beretin jaña model' jasauğa bağıttaluı mümkin degen boljam aytadı. Prezident bwl pikirlerdi joqqa şığarıp, mwnday äreketti «jauapsızdıq» dep atadı. Alayda mäsele jeke niette emes, institucionaldıq saldarda. Bir palatalı parlament, özgergen saylau jüyesi, älsiregen ökildik — mwnıñ bäri naqtı sayasi salmaqqa ie.

Eñ bastı swraq bwl reformalar qoğamnıñ sayasi qatısuın keñeyte me, älde onı odan äri şektey me? Eger Konstituciyağa engiziletin özgerister şınımen «jaña Qazaqstannıñ» negizi bolsa, onda olardıñ mazmwnı aşıq talqılanıp, balama pikirler estilui kere edi. Al eger bäri kezekti referendummen bekitilip, artınan kezekten tıs saylaumen ayaqtalsa, onda bwl process reformadan göri jüyeni özine ıñğaylap qayta qwrastıruğa köbirek wqsap ketui mümkin.

Qazaqstan Konstituciyası soñğı jıldarı twraqtılıqtıñ emes, üzdiksiz eksperimenttiñ qwralına aynalıp bara jatqanday. Al Negizgi zañğa degen senim joğalğan jerde, kez kelgen sayasi qwrılımnıñ legitimdigi de älsireydi. Reforma ataulınıñ şınayı ölşemi — onıñ bilikke qanşalıqtı ıñğaylı ekeninde emes, qoğam üşin qanşalıqtı ädil jäne twraqtı bola alatınında.