Ormuz dağdarısı jäne köppolyarlı älemniñ tuuı: «Qırği qabaq soğıstan» da qauipti jaña teketires

HHİ ğasırdıñ şirek böligi artta qalğan twsta adamzat balası jaña älemdik soğıstıñ aldında twrğanday küy keşude. Keşegi künge deyin «lokaldı qaqtığıstar» dep sipattalıp kelgen geosayasi nükteler büginde bir-birimen tığız baylanısıp, jahandıq jüyeni teñseltip jatqan birtwtas tizbekke aynaldı. Bwl tizbektiñ eñ bastı äri eñ osal twsı – bügingi tañda älemdik ekonomikanıñ «küre tamırına» aynalğan Ormuz bwğazı.

Tayau Şığıstağı AQŞ-Iran-Izrail' teketiresi, Şığıs Europadağı Ukraina-Resey soğısı jäne Batıstıñ gegemoniyasına aşıq qarsı şıqqan köppolyarlı koaliciyanıñ küşeyui – bwnıñ bäri ötken ğasırdağı AQŞ pen KSRO arasındağı «Qırği qabaq soğıstan» da asıp tüsetin, äldeqayda qauipti jaña makro-şayqastıñ bastalğanın ayğaqtaydı.

Ormuz bwğazı: Jahandıq sayasattıñ «YAdrolıq nüktesi»

Parsı şığanağı men Oman şığanağın jalğap jatqan Ormuz bwğazı – älemdegi eñ mañızdı teñiz sauda dälizi. Jahandıq mwnay saudasınıñ şamamen 20-25%-ı jäne swyıtılğan tabiği gazdıñ (STG) ülken böligi osı tar ötkel arqılı ötedi.

Bügingi tañda bwl su jolı jay ğana ekonomikalıq marşrut emes, Batıs pen Iran bastağan antibatıstıq blok arasındağı eñ bastı geosayasi qısım qwralına aynaldı.

Geosayasi status-kvo: Iran bwğazdı baqılauda wstau mümkindigin öziniñ bastı «sayasi qalqanı» retinde paydalanıp otır. Vaşington men Tel'-Aviv tarapınan keletin kez kelgen äskeri soqqığa Tegeran bwğazdı tolıqtay bwğattau arqılı jauap beretinin däleldedi. Bwl – älemdik energetikalıq narıqqa «atom bombasın» tastaumen teñ qadam.

AQŞ-Iran-Izrail' qaqtığısı jäne älem ekonomikasınıñ infarktisi

AQŞ pen Izrail' koaliciyasınıñ Irannıñ yadrolıq jäne äskeri nısandarına jasağan tikeley soqqıları men Tegerannıñ zımırandıq jauaptarı jağdaydı şegine jetkizdi. Irannıñ Ormuz bwğazındağı naqtı jäne gibridti (teñiz minaları, drondar men proksi-küşter arqılı) blokadası älemdik narıqtı eseñgiretip jiberdi.

Bwl qaqtığıstıñ älem ekonomikasına äserin mınaday negizgi faktorlarmen sipattauğa boladı:

• Mwnay bağasınıñ şarıqtauı: Bwğaz arqılı tasımaldanatın Saud Arabiyası, Kuveyt, BAÄ jäne Irak mwnayınıñ narıqtan şektelui qara altın bağasın tarihi maksimumdarğa köterdi. Bwl jahandıq inflyaciyanıñ jaña tolqının tudırdı.
• Logistikalıq dağdarıs: Halıqaralıq saqtandıru kompaniyaları Parsı şığanağına kiretin kemelerge «äskeri täuekel» (war risk) statusın berip, saqtandırudan bas tarttı. Keme qatınasınıñ toqtauı Aziya men Europa arasındağı jetkizu tizbegin üzdi.
• Azıq-tülik jäne tıñaytqış tapşılığı: Tayau Şığıstan şığatın himiyalıq tıñaytqıştardıñ toqtauı jahandıq auıl şaruaşılığına soqqı bolıp tiip, damuşı elderde azıq-tülik dağdarısın uşıqtırdı.

Ormuz dağdarısınıñ Ukraina-Resey soğısına ıqpalı

Bir qarağanda, Tayau Şığıs pen Şığıs Europa bir-birinen alıs jatqan siyaqtı köringenimen, bügingi gibridti soğıstar zamanında olar tığız baylanıstı. Ormuz bwğazındağı kez kelgen twraqsızdıq Kreml'diñ geosayasi kartasın küşeyte tüsedi.

1. Reseydiñ mwnay tabısınıñ artuı: Batıs sankciyalarına qaramastan, Ormuz dağdarısı saldarınan mwnay bağasınıñ qımbattauı Resey byudjetine milliardtağan dollar qosımşa tabıs äkeldi. Bwl Mäskeuge Ukrainadağı soğıstı wzaq uaqıt boyı qarjılandıruğa mümkindik berude.
2. Batıstıñ nazarı men resurstarınıñ bölinui: AQŞ pen NATO odaqtastarı üşin Izrail'diñ qauipsizdigi men Ormuzdağı navigaciya bostandığın qorğau – birinşi kezektegi wlttıq müdde. Vaşington öz äskeri jäne qarjılıq kömegin Tayau Şığısqa qaray bwruğa mäjbür bolğan sayın, Kievke beriletin qoldaudıñ deñgeyi älsireydi.
3. Mäskeu-Tegeran-Beyjiñ osi: Iran Reseydi wşqışsız wşaqtarmen jäne zımırandıq tehnologiyalarmen qamtamasız etse, Resey Tegeranğa zamanaui äue qorğanısı jüyelerin (mısalı, S-400) berip, äskeri al'yanstı nığayttı. Bwl fronttardıñ biriguine alıp keldi.

Birpolyarlıqtan köppolyarlıqqa köşu: Jaña arhitektura

Ormuz bwğazındağı jağday – AQŞ-tıñ älemdik jandarm retindegi birpolyarlı gegemoniyasınıñ ayaqtalıp jatqandığınıñ bastı indikatorı. Ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin qalıptasqan jäne KSRO ıdırağannan keyin bekigen «Amerikalıq beybitşilik» (Pax Americana) jüyesi qazir jarıqşaq berdi.

Qazirgi tañda älemdik sayasat köppolyarlı bağıtqa müldem bet bwrdı. Bwl procestiñ basında BRIKS blogınıñ keñeyui, Qıtaydıñ ekonomikalıq ekspansiyası jäne jahandıq Oñtüstik (Global South) elderiniñ Vaşingtonnıñ sankciyalıq sayasatına bağınudan bas tartuı twr. AQŞ endi älemdik sauda joldarın jalğız özi qorğay almaytının, al Iran siyaqtı aymaqtıq derjavalardıñ yadrolıq derjavalarmen terezesi teñ deñgeyde söylese alatının körsetti.

Jaña «Qırği qabaq soğıs»: Ötken ğasırdan da qauipti teketires

HH ğasırdağı AQŞ pen KSRO arasındağı teketires negizinen ideologiyalıq (kapitalizm men socializm) sipatta boldı jäne eki jaqtıñ da «qızıl sızıqtarı» naqtı belgilengen edi. Madlen Olbrayt aytqanday, ol kezde älem «eki alıptıñ baqılauında» boldı.

Alayda, bügingi bastalıp jatqan «Küştiler şayqası» ötken ğasırdağı qırği qabaq soğıstan äldeqayda qauipti. Täuekelderdiñ joğarı boluınıñ birneşe sebebi bar:

Negizgi qauip: Bügingi tañda yadrolıq nemese iri äskeri qaqtığıstıñ twtanuı üşin memleket basşılarınıñ tikeley bwyrığı da kerek emes. Ormuz bwğazındağı bir ğana mwnay tankerine jasalğan belgisiz dron şabuılı nemese kiber-diversiya tizbekti reakciya tudırıp, yadrolıq derjavalardı aşıq soğısqa itermeleui mümkin.

PS. Ormuz bwğazınıñ töñiregindegi bügingi jağday – jahandıq sayasi tektonikanıñ qozğalısqa kelgeniniñ ayqın körinisi. Älem eski erejelermen ömir sürudi toqtattı, al jaña erejeler äli jazılğan joq. Bwl ötpeli kezeñ – adamzat tarihındağı eñ qauipti kezeñderdiñ biri.

Qazaqstan siyaqtı geosayasi alıptardıñ ortasında ornalasqan memleketter üşin bwl «küştiler şayqasınıñ» saldarı eki ese auır bolmaq. Sondıqtan, sırtqı sayasattağı köpvektorlıq pen diplomatiyalıq qırağılıq – bizdiñ egemendigimizdi saqtap qaludıñ jalğız kepili. Älemdik tärtip qayta qwrılıp jatqanda, bizge tek baqılauşı emes, öz müddesin qorğay alatın pragmatik bolu mindeti jükteledi.

The Qazaq Times