Qazaqstandıq avtorlıq kino keñistiginde qoğamnıñ eñ aşı jarasın tırnap, bilik pen bwqara arasındağı alşaqtıqtı körkem tilmen jetkizetin tuındılar neken-sayaq. Rejisser Elzat Eskendirdiñ ülken ekranğa jol tartqan «Äbil» fil'mi däl osı olqılıqtıñ ornın toltırıp, qazaq kino önerine müldem bölek, aşulı da şınayı dem äkelgen biregey tuındı retinde bağalanuda. Kinogerler men sarapşılardıñ payımınşa, bwl tuındı jäy ğana 90-şı jıldardağı ötpeli kezeñniñ sureti emes bizdiñ wlt, memleket retinde joğaltqan qwndılıqtarımızdıñ ülken «joqtauı». 22 mausımnıñ keşke Almatıdağı «Arman» kinoteatrında ötken osı aytulı tuındınıñ twsaukeser körsetilimine arnayı barıp, biz de körermenmen birge osı ülken ruhani silkinistiñ kuäsi bolıp qayttıq.

Balalıq şaq jarasınan tuğan protest: Rejisserlik ötkir payım

Kinotanu twrğısınan kelgende, kez kelgen mıqtı avtorlıq tuındınıñ tamırı rejisserdiñ jeke basınıñ täjiribesi men işki tolqınıstarınan bastau aladı. Biz qanday qoğamda, qanday ortada eseydik. Bizdiñ zamandas Elzat Eskendirdiñ «Äbil» fil'mindegi oqiğalar jelisi öziniñ  6-7 jas şamasındağı balalıq şağında, öz közimen körip ösken uaqiğalarmen şendes keledi. Bwnday uaqiğalar respublikanıñ är tükpirinde ötip jattı. Bwl 90 jıldardıñ balalarınıñ kökireginde qalğan ülken jara. Keñes  Odağı qwlağan twstağı auıl tirşiligi, ädiletsizdik pen talan-taraj bala jüregin qattı jaralağanı anıq. Uaqıt öte kele sol balalıq şaqtıñ jazılmağan jarası azamattıq deñgeyge köterilip, bügingi avtorlıq kinonıñ bastı qazığına aynalğan.

Elzattıñ boyınan körinip twratın bügingi jüyege, biliktiñ wlt pen önerge degen salğırt mämilesine qarsılığı  sırttan tañılğan sayasi poziciya emes, bwl onıñ işki jan düniesiniñ şınayı dauısı, keşegi keñestik jüyeniñ mwrasınday bolıp qalğan qazirgi ädiletsizdikterge degen tabiği protestik köñil-küyi. Rejisser önerdi qoğamnıñ ob'ektivti üni dep esepteydi jäne bwl fil'm arqılı ideologiyadan azat, qarapayım adamnıñ janın tüsindirudi maqsat twtqan.

Däuir şındığı jäne avtorlıq qoltañba

Fil'm syujeti kolhozdar men sovhozdar taratılıp, mal-mülik jekeşelendirile bastağan 1993 jıldardı qamtidı. Mwndağı bastı tragediya şeneunikter men bilik basındağılardıñ ädiletsizdigi, dünie-mülikti «wstağannıñ qolında, tistegenniñ auızında» ketirip, öz ıñğayına qaray böliske saluı.

Fil'm kommerciyalıq kinoğa tän jıldam dinamikadan ada. Rejisser mwnda wzaq-wzaq kadrlardı, üzilissiz tüsirilgen körinisterdi şeber paydalanğan. Qwlazığan dala, tozığı jetken qora-qopsıq pen sol zamannıñ tauqımeti jüzderinen bilinetin auıl adamdarınıñ beynesi körermendi birden auır, biraq öte şınayı atmosferağa jeteleydi. Rejisserdiñ bala küngi estelikteri operatorlıq jwmıs pen dekoraciya arqılı dälme-däl vizualdı tilge köşken.

Erlan Töleutay somdağan Äbil beynesi: Twlğa men keyipker ündestigi

Fil'mniñ bastı sättiligi – önertanuşı, dästürli änşi Erlan Töleutaydıñ Äbil rölin somdauı. Ol käsibi akter bolmasa da, keyipkerdiñ işki öksigin, ädiletsizdikke degen ızasın jäne moral'dıq tañdauın öte joğarı deñgeyde alıp şıqqan. Erlan Töleutaydıñ bwl eñbegi halıqaralıq deñgeyde bağalanıp, Irlandiyada ötken Silk Road International Film Festival-inde «Üzdik akter» nominaciyasın jeñip aluı tegin emes.

Keyipker Äbildiñ: «Eger sol maldı tartıp almağanda mına men qanday bolıp jürer edim... Keşe bwlar kim edi? Mınalardıñ atası kim edi, meniñ atam kim edi?» degen sözderi  tek ötken tarihqa ğana emes, bügingi qoğamdıq teñsizdik pen jüyege aytılğan aşı narazılıq. Şın mäninde, ömirde de wlttıq öner men biliktiñ is-äreketin qatañ sınap jürgen azamattar retinde rejisser Elzat Eskendir men Erlan Töleutaydıñ bwl fil'mdegi tandemi öte sätti şıqqan. Olardıñ ortaq azamattıq wstanımı fil'mniñ ärbir kadrında añğarılıp twradı.

Wrpaqtar qayşılığı jäne simvolizm

«Äbil» fil'minde tek äleumettik qana emes, tereñ filosofiyalıq qabattar bar. Äbildiñ ülken wlı Tökenniñ tağdırı arqılı 90-şı jıldarı bağıt-bağdarınan ayırılıp, jaña zamanğa beyimdele almay, aqır soñında qazağa wşırağan twtas bir jastar buınınıñ tragediyası körsetiledi.

Sonımen qatar, fil'mdegi bala qorqıtatın «Äne, orıs kele jatır» degen tirkes tek sol kezeñniñ ğana emes, imperiyalıq otarşıldıq sananıñ halıq psihologiyasına siñip qalğan üreyi men işki qarsılığınıñ simvolı ispettes.

Halıqaralıq furor jäne kino turalı tüyin

Franciyadağı 31-şi Vesoul halıqaralıq Aziya kinofestivalinde üş birdey bedeldi jüldeni (Jury Grand Prize, Critical Jury Prize jäne NETPAC Jury Prize) qanjığasına baylağan tuındı älemdik deñgeyde joğarı bağalandı. Sonday-aq, Äbildiñ äyelin somdağan aktrisa Nwrjan Bekswltanova da V'etnamda ötken halıqaralıq festival'de «Üzdik aktrisa» atandı.

Halıq ärtisi Twñğışbay Jamanqwlov atap ötkendey, bwl «ötirikter qosıp, ädemilep, keremet bolıp jatırmız degen böspeki sözderge aytılğan aşı, şınayı jauap». Fil'm soñındağı sirkiregen jauın, eñseni basatın batpaq pen şort üzilgen kadrlar körermenge oy salıp, bastı keyipkerdiñ de, twtas qoğamnıñ da tağdırın bwlıñğır küyde kaldıradı.

«Äbil» — bügingi qazaq qoğamına auaday qajet, ideologiyadan azat, avtordıñ balalıq şağınan bastalğan işki narazılığı men aqiqatınan tuğan aşulı fil'm. 25 mausımnan bastap otandıq prokatqa şığatın bwl tuındı ärbir közi qaraqtı körermenniñ sanasına silkinis äkeleri sözsiz.

Kino körsetilimi ayaqtalğannan keyin biz de tuındı avtorımen az-kem tildesip, rejisserdiñ işki tolğanısı men maqsatın biluge tırısqan edik. Elzat Eskendirmen tildesken arnayı beynematerialdı tömendegi videodan tamaşalay alasızdar:

The Qazaq Times