Кіріспе

Қазақ әліпбиі – қазақ халқының рухани дамуының, мәдени қалыптасуының және тарихи эволюциясының маңызды көрсеткіші. Жазу – тек техникалық құрал емес, ол ұлттың дүниетанымын, тарихи жадын, рухани сабақтастығын сақтайтын мәдени механизм. Әліпбидің өзгеруі әрқашан қоғамдағы саяси, әлеуметтік және идеологиялық өзгерістермен қатар жүріп отырған.

Қазақ жазуының тарихына үңілу арқылы біз ұлттың өркениеттік бағдарын, сыртқы ықпалдар мен ішкі жаңғыру үдерістерін, тілдің бейімделу қабілетін байқаймыз. Әліпби реформалары ешқашан кездейсоқ жасалмаған. Олар белгілі бір тарихи қажеттіліктің, идеологиялық мақсаттың немесе өркениеттік таңдау кезеңінің нәтижесі болды.

Бұл мақалада қазақ әліпбиінің көне дәуірден бүгінгі күнге дейінгі даму кезеңдері, әрбір графиканың енгізілу себептері, олардың мәдени-әлеуметтік салдары және қазіргі латын графикасына көшу үдерісінің мәні жан-жақты қарастырылады.

  1. Ежелгі кезең: Орхон-Енисей жазбалары

Қазақ халқының ең көне жазба дәстүрі – VII–VIII ғасырларда пайда болған Орхон-Енисей жазбалары. Бұл жазулар түркі халықтарының алғашқы мемлекеттік идеологиясын, тарихи санасын және саяси құрылымын бейнелейтін аса құнды мұра.

Орхон ескерткіштері – Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк сияқты тарихи тұлғаларға арналған мәтіндерден тұрады. Бұл жазбаларда:

  • Мемлекеттілік идеясы,
  • Ел бірлігі мен жер тұтастығы,
  • Халық пен билеуші арасындағы жауапкершілік,
  • Түркі халқының тарихи тағдыры

айқын баяндалады.

Орхон жазуы фонетикалық принципке негізделген. Таңбалар дыбыстық жүйеге барынша сәйкес келіп, түркі тілдерінің құрылымын дәл жеткізе алған. Бұл – сол кезеңдегі тілдік сананың жоғары деңгейін көрсетеді.

Көне түркі руникалық жазуы қазақ тіліне тікелей генетикалық негіз қалдырды деп айтуға болады. Ол қазақ тілінің тарихи тереңдігін дәлелдейтін, ұлттық бірегейліктің ежелгі қабатын айқындайтын маңызды дереккөз.

  1. Араб әліпбиі кезеңі (VIII–XIX ғғ.)

VIII ғасырдан бастап ислам дінінің таралуымен бірге араб жазуы қазақ даласына енді. Бұл тек графиканың ауысуы ғана емес, бүкіл өркениеттік бағдардың өзгеруі болды. Ислам дінімен қатар араб-парсы мәдениеті, ғылымы, әдебиеті келді.

Араб графикасы бірнеше ғасыр бойы:

  • Діни мәтіндерді,
  • Шежірелерді,
  • Ақын-жыраулар шығармаларын,
  • Ғылыми еңбектерді

жазудың негізгі құралы болды.

Дегенмен араб жазуы қазақ тілінің дыбыстық табиғатына толық сәйкес келмеді. Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстар жүйесі күрделі болғандықтан, оларды таңбалау қиындық туғызды. Соған қарамастан, бұл жазу қазақ қоғамында ұзақ уақыт үстемдік етті.

XX ғасыр басында Ахмет Байтұрсынұлы араб графикасын қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне бейімдеп, ұлттық әліпби реформасын жасады. Ол артық таңбаларды алып тастап, қазақ дыбыстарына сәйкес жүйе құрды. Бұл реформа ұлттық тіл білімінің ғылыми негізін қалады.

Араб жазуы кезеңі – қазақтың рухани мәдениетінің қалыптасу дәуірі. Көптеген классикалық мұралар осы графикада сақталған.

  1. Латын әліпбиі кезеңі (1929–1940 жж.)

XX ғасырдың басында қазақ зиялылары арасында жазу реформасы мәселесі көтерілді. Негізгі себеп – араб графикасының техникалық және фонетикалық шектеулері болды.

1929 жылы Кеңес үкіметінің шешімімен қазақ жазуы латын графикасына көшірілді. Бұл әліпби «Яналиф» деп аталды.

Латынға көшуді:

  • Сауаттылықты арттыру,
  • Баспа ісін жеңілдету,
  • Кеңестік модернизация саясатын жүзеге асыру

мақсатында жүргізілді деді.

Латын графикасы қазақ тілінің дыбыстарын дәл беруге мүмкіндік берді. Оқу-ағарту саласында жаңа оқулықтар жарық көріп, баспасөз дамыды. Бұл кезеңде қазақ қоғамында жаппай сауат ашу науқаны жүрді.

Алайда 1940 жылы бұл үдеріс тоқтатылып, жаңа саяси шешім қабылданды.

  1. Кирилл әліпбиі кезеңі (1940 жылдан бастап)

1940 жылы Кеңес Одағы барлық түркі республикаларын кирилл графикасына көшіру туралы шешім қабылдады. Бұл шешімнің саяси сипаты айқын болды – кеңестік тілдік және мәдени кеңістікті біріздендіру.

Қазақ кирилл әліпбиіне ұлттық дыбыстарды көрсету үшін арнайы әріптер енгізілді: Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, І.

Кирилл кезеңінде:

  • Ғылыми әдебиет кеңінен дамыды;
  • Кең көлемде кітаптар жарық көрді;
  • Бірнеше буын осы әліпбимен білім алды.

Сонымен қатар бұл кезеңде ұлттық тіл саясаты орталықтандырылған бақылауда болды. Жазу кеңестік идеологияның құралына айналды.

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін де кирилл әліпбиі Қазақстанда сақталып қалды және бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді.

  1. Латын әліпбиіне қайта көшу (XXI ғ.)

2017 жылы Нұрсұлтан Назарбаев латын графикасына көшу туралы бастама көтерді. Бұл шешім «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында жарияланды.

Латын графикасына көшу себептері:

  • Жаһандану жағдайында халықаралық коммуникацияны жеңілдету;
  • Ақпараттық технологиялар кеңістігіне бейімделу;
  • Түркі халықтарымен интеграцияны нығайту;
  • Кеңестік кезең символикасынан алшақтау.

Жаңа әліпбидің бірнеше нұсқасы ұсынылып, қоғамда талқыланды. Ғалымдар фонетикалық дәлдік пен жазудың ықшамдылығы арасындағы тепе-теңдікті табуға тырысты.

Бұл реформа тек тілдік емес, символикалық мәнге де ие. Ол ұлттық сананы жаңғырту мен жаңа тарихи кезеңге бейімделудің белгісі ретінде қарастырылады.

Қорытынды

Қазақ әліпбиінің тарихы – ұлттың тарихи эволюциясының көрінісі. Көне түркі руникалық жазуынан бастап араб, латын және кирилл графикаларына дейінгі жол – мәдени ықпалдар мен саяси шешімдердің нәтижесі.

Әрбір реформа белгілі бір тарихи кезеңнің талабына сай жүзеге асқан. Жазу жүйесі өзгергенімен, қазақ тілінің ішкі табиғаты мен рухани өзегі сақталып келеді.

Бүгінгі латын графикасына көшу – жаңа дәуірдің бастамасы. Оның табысты болуы ғылыми негізділікке, қоғамдық қолдауға және кезеңдік жүйелі жүзеге асыруға байланысты.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Әбілқасымов Б. Қазақ жазуының тарихы. Алматы: Арыс, 2003.
  2. Қойгелдиев М. Қазақ әліпбиінің реформасы: тарихи талдау. Тарих журналы, 2018.
  3. Назарбаев Н. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру. Егемен Қазақстан, 2017.

Мағаз Ретбек
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
«Латын» ғылыми зертханасының жетекші қызметкері,
гуманитарлық ғылымдарының магистрі

The Qazaq Times