Иранда күшейген жаппай наразылықтар Таяу Шығыстағы барлық ірі ойыншыларды алаңдатты. Алайда бұл жағдайда ерекше көзге түсіп отырған мемлекет – Түркия. Анкара ашық әрі эмоциялық мәлімдемелерден әдейі бойын аулақ салып, сырт көзге бейтарап ұстанымда тұрғандай әсер қалдырады. Бірақ шын мәнінде Түркия Ирандағы жағдайға қатысты барынша есептелген, көпқабатты және прагматикалық саясат жүргізіп отыр. Бұл кездейсоқ таңдау емес. Ирандағы тұрақсыздық Анкара үшін бір мезгілде әрі қауіп, әрі геосаяси мүмкіндік ретінде қарастырылады.

Түркия мен Иран – тарихта талай мәрте бір-біріне қарсы тұрған, бірақ сонымен қатар өзара тәуелділікті де жоққа шығара алмайтын аймақтық бәсекелестер. Оларды байланыстырып тұрған ортақ шекара, қауіпсіздік мүдделері, терроризм мен сепаратизмге қарсы күрестегі тактикалық ұқсастықтар, сондай-ақ энергетика мен транзитке негізделген экономикалық байланыстар бар. Осы факторлардың бәрі Анкара үшін Ирандағы кез келген радикалды немесе бақылаусыз өзгерісті аса қауіпті, әрі алдын ала болжап болмайтын сценарийге айналдырады.

Түркияның ресми риторикасы барынша қысқа әрі салқын. Анкара Ирандағы ахуалды «ішкі мәселе» деп сипаттаумен шектеліп отыр. Бұл ұстаным халықаралық құқық нормаларына сүйенгендей көрінгенімен, оның астарында ішкі және сыртқы саяси есеп жатыр. Біріншіден, Түркия өз аумағындағы әлеуметтік немесе саяси наразылықтарға қауіпті прецедент қалыптастырғысы келмейді. Екіншіден, Анкара Батыстың Иранға қатысты «адам құқықтары» дискурсына тым жақындаудан сақтанады. Үшіншіден, билік көшедегі қысым арқылы режим ауысуын қолдамау қағидасын ұстанады. Президент Режеп Тайып Ердоған үшін бұл – Сирия, Мысыр және басқа да аймақтық дағдарыстардан өткен тәжірибеден қалыптасқан стратегиялық ұстаным.

Ирандағы толқулар Түркия үшін ең алдымен қауіпсіздік өлшемі арқылы бағаланады. Егер Иран әлсіресе немесе ішкі бақылауды жоғалтса, Анкара заңсыз көші-қон ағынының күшеюінен, қарулы топтардың шекараға жақындауынан қауіптенеді. Әсіресе күрд факторы Түркияны алаңдатады. Ирандағы этникалық күрд аймақтарындағы тұрақсыздық Түркияның оңтүстік-шығысына тікелей әсер етуі мүмкін. Анкара күрд сепаратизмінің аймақтық деңгейде синхрондалып, бірнеше мемлекетке қатар қауіп төндіруінен қатты сақтанады.

Сонымен қатар Түркия Ирандағы жағдайдан туындайтын геосаяси мүмкіндіктерді де жоққа шығармайды. Егер Иранның аймақтық ықпалы әлсіресе, Түркияның Сирия, Ирак және Кавказдағы салмағы арта түсуі ықтимал. Алайда Анкара үшін бұл реттелмейтін күйреу арқылы емес, бақыланатын әлсіреу арқылы ғана тиімді. Толық хаос Түркия экономикасы мен ұлттық қауіпсіздігіне тікелей соққы болары анық. Сондықтан Анкара Иранның күйреуін емес, оның шамадан тыс күшеюінің тежелуін қалайды.

Түркияның бұл ұстанымы оның Батыс пен Шығыс арасындағы тепе-теңдік саясатына да сай келеді. НАТО мүшесі бола тұра, Анкара Иранға қатысты Батыстың қатаң риторикасын толық қолдамайды. Бұған санкциялардан қажыған аймақтық экономика, Түркияның өзін дербес геосаяси ойыншы ретінде көрсетуге ұмтылысы және Ресей мен Иранмен жинақталған тактикалық әріптестік тәжірибесі әсер етіп отыр. Ирандағы наразылықтар Анкара үшін Батыспен келіссөздерде пайдалануға болатын қосымша карта болғанымен, оны ашық ойнау әзірге тиімсіз саналады.

Қазіргі жағдайда Түркия бірнеше сценарийді қатар есептеп отыр. Егер Ирандағы режим сақталса, Анкара бұрынғыдай прагматикалық қарым-қатынасты жалғастыра береді. Егер Иран әлсіреп, бірақ күйремесе, Түркия аймақтағы ықпалын біртіндеп арттыруға тырысады. Ал егер күрт әрі бақылаусыз тұрақсыздық орын алса, Анкара қауіпсіздік пен шекараны бірінші орынға қойып, қатаң саясатқа көшуі мүмкін. Бүгінгі таңда Түркия саясаты екінші сценарийге барынша бейімделіп отыр.

Қорытындылай айтқанда, Анкараның үнсіздігі – бейтараптықтың белгісі емес, керісінше, есептелген салқынқандылықтың көрінісі. Түркия Ирандағы режим ауысуын ашық қолдамайды, бірақ оның аймақта шамадан тыс күшеюін де қаламайды. Анкара үшін Ирандағы жаппай наразылықтар демократия мәселесінен бұрын, қауіпсіздік пен геосаяси баланс мәселесі болып отыр.