2025 жылдың соңы мен 2026 жылдың басында Иран күрделі әрі көпқабатты дағдарыс кезеңіне аяқ басты. Экономикалық құлдырау, ұлттық валютаның рекордтық деңгейде құнсыздануы және әлеуметтік наразылықтардың қайта жандануы елдің ішкі тұрақтылығын айқын әлсіретті. Бұл ахуал тек Иранның өз шеңберінде ғана қалып қоймай, Таяу Шығыстағы геосаяси тепе-теңдікке де тікелей әсер етіп отыр.

Қазіргі жағдайдың өзегінде – экономикалық күйзеліс. Инфляцияның жоғары қарқыны мен иран риалының долларға шаққандағы тарихи минимумға түсуі халықтың күнделікті табысы мен жинағын іс жүзінде құнсыз етті. Азық-түлік, жанармай және тұрғын үй бағасының өсуі ең алдымен орта және төмен табысты әлеуметтік топтарға ауыр соққы болды. Ұзақ жылдарға созылған халықаралық санкциялар, мұнай экспортындағы шектеулер және басқару жүйесіндегі тиімсіздік пен жемқорлыққа қатысты қоғамдық күдік бұл дағдарысты одан әрі тереңдете түсті. Саудагерлер мен базар иелерінің жаппай ереуілге шығуы – экономикалық қысымның нақты әрі көзге көрінерлік көрінісі. Осы тұста «күнкөріс мәселесі» біртіндеп саяси талаптармен ұштаса бастады.

Наразылық толқыны алдымен ірі қалаларда – Тегеран, Исфахан, Шираз секілді орталықтарда байқалды. Бастапқыда баға мен жалақы мәселесін көтерген шерулер уақыт өте келе саяси сипат ала түсті. Қоғамның бір бөлігі билік жүйесінің түбегейлі өзгеруін талап етсе, енді бір бөлігі реформалармен шектелуді жөн санайды. Билік тарапынан қауіпсіздік шаралары күшейтіліп, ұсталғандар санының артуы қоғамдағы сенім дағдарысын одан әрі тереңдетіп жіберді.

Экономикалық қысым мен әлеуметтік күйзеліс саяси легитимдік мәселесін алдыңғы қатарға шығарды. Иранның қазіргі саяси жүйесі діни билікке сүйенгенімен, күнделікті тұрмыстың қиындауы мен жастар арасындағы үмітсіздік билікке деген сенімді әлсіретіп отыр. Әсіресе қалалық орта мен жас буын арасында реформалық, тіпті радикалды өзгерістерді қолдайтын көзқарастар күшейе түсті. Жоғарғы рухани көшбасшы Әли Хаменеи бастаған жүйе үшін басты сынақ – қоғамның әртүрлі топтарын ортақ мақсат төңірегінде біріктіріп, әлеуметтік келісімді сақтап қалу.

Ирандағы ішкі дағдарысты сыртқы факторлардан бөліп қарау мүмкін емес. Ел бір мезгілде АҚШ пен Батыс санкцияларының қысымын сезінуде, Израильмен арадағы шиеленіс фонында қауіпсіздік шығындарын арттыруға мәжбүр, ал Ресей мен Қытаймен экономикалық байланыстар арқылы санкция салдарын жұмсартуға тырысуда. АҚШ-тағы саяси риториканың қатаюы мен Иранға қатысты мәлімдемелер Тегеранның «сыртқы қауіп» аргументін күшейтіп, билікке ішкі оппозицияны тежеуде қосымша сылтау беріп отыр.

Қорыта айтқанда, Иран бүгін экономикалық күйзеліс, әлеуметтік наразылық және саяси легитимдік дағдарысы тоғысқан аса күрделі кезеңді бастан өткеріп жатыр. Бұл тұрақсыздықты тек ішкі мәселе ретінде қарастыру қате: ол бүкіл аймаққа әсер ететін маңызды факторға айналды. The Qazaq Times үшін ең бастысы – Ирандағы ахуалды эмоцияға берілмей, салқынқандылықпен бағалау. Қазіргі жағдай билік пен қоғам арасындағы диалогтың қаншалықты қажет екенін анық көрсетіп отыр: сенім әлсіреген жерде, ең берік көрінген жүйенің өзі шайқала бастайды.