Foto: rbc.ua

Tayau Şığıstağı jağday soñğı künderi bwrın-soñdı bolmağan deñgeyde şielenisip otır. Izrail'diñ Iran territoriyasına jasağan soqqıları men oğan jauap retinde küşeygen äskeri äreketter aymaqta ülken soğıs qaupin tuğızdı. Soñğı mälimetter boyınşa, AQŞ-ta ornalasqan Human Rights Activists News Agency wyımı 28 aqpannan beri Iranda keminde 1 097 beybit twrğın qaza tapqanın habarladı. Olardıñ işinde 10 jasqa deyingi 181 bala bar. Sonımen birge 5 mıñnan astam adam jaralanğan. Wyımnıñ mälimetinşe, soñğı bir täuliktiñ özinde Iran aumağında jüzden astam şabuıl tirkelgen. Soqqılar äskeri nısandarğa ğana emes, medicinalıq ortalıqtar men twrğın audandarğa da tigeni aytılıp otır.

Bwl jağday tek Irannıñ işki mäselesi bolıp qalğan joq. Soğıs qaupi bükil Tayau Şığıs aymağına taralıp, halıqaralıq deñgeyde ülken alañdauşılıq tuğızdı. Izrail' Irandağı nısandarğa jaña soqqılar jasağanın habarlap, jauap şabuıldarı boluı mümkin ekenin eskertti. Sonımen qatar Livanda da äue soqqıları jasalıp, Izrail' olardı «Hezbolla» wyımınıñ nısandarına bağıttalğan operaciyalar dep tüsindirip otır. Osılayşa aymaqtağı äskeri qaqtığıs bir memleketpen ğana şektelmey, birneşe eldi qamtuı mümkin degen qauip küşeye tüsti.

Qaqtığıstıñ saldarı tek äskeri qauipsizdikpen şektelmey, ekonomikalıq twraqtılıqqa da äser ete bastadı. Aziyadağı qor narıqtarı qwldırap, äsirese Oñtüstik Koreya birjasında akciyalar kürt tömendep, sauda uaqıtşa toqtatıldı. Bwl – geosayasi twraqsızdıqtıñ älemdik ekonomikağa qanşalıqtı tez äser etetinin körsetetin belgi. Oñtüstik Koreya Tayau Şığıstan mwnay importtaytın iri elderdiñ biri bolğandıqtan, aymaqtağı kez kelgen soğıs onıñ ekonomikasına birden äser etedi. Mwnday jağday jahandıq narıqtağı mwnay bağasına da ıqpal etui mümkin.

Sonımen birge köptegen memleketter öz azamattarın Tayau Şığıs aymağınan evakuaciyalauğa dayındalıp jatır. Wlıbritaniya Omannan arnayı çarterlik reys wyımdastırıp, aymaqta qalğan azamattarın elge qaytaru şaraların bastadı. Franciya, Germaniya, Ispaniya jäne Italiya da öz azamattarın qauipsiz jerge köşiru josparın iske asırıp jatır. AQŞ azamattarına birneşe Tayau Şığıs elinen şwğıl türde ketu turalı eskertu jasaldı. Bwl äreketter halıqaralıq qauımdastıqtıñ aymaqtağı jağdaydıñ odan äri uşığuınan qauiptenip otırğanın körsetedi.

Aymaqtağı äskeri şielenis Parsı şığanağı elderine de jetip otır. Saud Arabiyası astanası Er-Riyad mañında eki qanattı zımıran men birneşe dronnıñ atıp tüsirilgenin habarladı. Bwl şabuıldardıñ naqtı qay jerden jasalğanı aytılmağanımen, Tayau Şığıstağı soğıs auqımınıñ keñeyui mümkin degen boljamdardı küşeytti.

Sarapşılardıñ pikirinşe, Iran töñiregindegi bwl dağdarıs birneşe scenariy boyınşa örbui mümkin. Birinşi scenariy – äskeri äreketterdiñ wzaqqa sozıluı jäne aymaqtıq soğısqa aynaluı. Mwnday jağdayda Iran, Izrail' jäne olardıñ odaqtastarı qatısatın keñ kölemdi qaqtığıs bastaluı ıqtimal. Ekinşi scenariy – halıqaralıq qısımnıñ küşeyui nätijesinde taraptardıñ kelissözderge baruı. Üşinşi scenariy – Irannıñ işki sayasi twraqsızdığı küşeyip, bilik jüyesine qısım artuı.

Qalay bolğanda da, qazirgi jağday älemdik geosayasattıñ jaña kezeñge ayaq basqanın körsetedi. Tayau Şığıstağı twraqsızdıq energetikalıq narıqqa, halıqaralıq sauda joldarına jäne qauipsizdik jüyesine tikeley äser etui mümkin. Sondıqtan Irandağı oqiğalardıñ damuı tek aymaq elderi üşin ğana emes, bükil älem üşin mañızdı faktorğa aynalıp otır.

The Qazaq Times