Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың "әркім өз тілінде сөйлесін, бастысы – түсінісу" деген мәлімдемесі қоғамда үлкен резонанс тудырды. Бұл сөз жай ғана лингвистикалық пікір емес. Бұл – идеологиялық ұстаным, әрі президенттік тұлғаның ішкі психологиясының, тілмен қарым-қатынасындағы қайшылығының көрінісі. Тоқаев бұл сөзді неге айтты? Ол бұл ұстанымды ел мүддесі үшін таңдады ма, әлде өзі қазақ тілін толық меңгермегендіктен, ішкі қорғаныс механизмін іске қосты ма?

Мәлімдеме мазмұны: Тілдік теңдік пе, мемлекеттік тілден қашу ма?

Президенттің сөзі – сырт көзге толеранттық, көптілділік пен түсіністік идеясын насихаттайтындай көрінеді. Бірақ тереңірек қарасақ, бұл мәлімдеме мемлекеттік тілдің мәртебесін заңды түрде әлсіретудің алғышарты:

  • Қазақ тілінің үстемдігі емес, орыс тілінің еркіндігі заңдастырылады;
  • Мемлекеттік органдарда қазақ тілі талап етілмейді – ол тек "тілекке байланысты" болады;
  • Қазақ тілін білмейтіндер үшін бұл – "еркін дем алу" мүмкіндігі, ал тілді меңгергендер үшін – "қадірсіздік".

Президенттің өзі – тілдік ыңғайлылықтың тұтқыны

Президент Тоқаевтың қазақ тілінде сөйлегендегі жасандылығы, алдын ала дайын мәтіннен шықпайтыны, сұхбат пен пікір алмасуға қазақша төселмегені ел ішінде көптен бері байқалып келеді. Бұл тілдік ортада өзін ыңғайсыз сезінетін басшының ішкі қорғау механизмі ретінде көрінуі мүмкін.

"Әркім өз тілінде сөйлесін" дегені – шын мәнінде:
"Мен өзімді мемлекеттік тілде еркін сезінбеймін, сол себепті бұған бәріңіз бейімделіңіздер" деген мәлімсіз мойындау.

Бұл сөздің астарында – президенттің жеке деңгейдегі тілдік кемшілігі мен оны ақтап алу ұмтылысы жатыр. Яғни, жеке әлсіздік мемлекеттік ұстанымға айналып кетіп отыр.

Президент – жеке тұлға ма, идеологиялық символ ма?

Мемлекет басшысы – жай ғана әкімшілік қызметкер емес. Ол ұлттық болмыстың символы, бағыт сілтейтін тұлға. Егер сол тұлға өзі мемлекеттік тілді меңгермей, оны меңгеруге ниет танытпай, тіпті оны қоғамнан да талап етпейтін болса – бұл ұлттық деградацияның бастапқы кезеңі.

Қоғамға әсері

  • Мемлекеттік тілді үйренуге ниеттілер азаяды, себебі жоғарыдан талап жоқ;
  • Қазақ тілінің қолдану аясы кеңімейді, қайта тарылады;
  • Билік пен халық арасындағы тілдік алшақтық тереңдейді;
  • Қазақ тілін білмейтін элита – қазақ тілін білетін халықтың үстінен билік жүргізе береді.

Тоқаевтың «әркім өз тілінде сөйлесін» дегені – саяси дипломатия емес, өз тілінен ыңғайсызданатын биліктің бейсаналы қорғаныс реакциясы. Бұл сөз – қазақ тілінің тағдырына айтылған үкім емес шығар, бірақ сол жолдағы қауіпті қадамдардың бірі.

Егер ел басшысы қазақ тілін өзіне міндет көрмесе – басқаларға оны міндеттеудің өзі әділетсіздік емес пе?

The Qazaq Times