Фото: parstoday.ir

Таяу Шығыстағы шиеленіс соңғы күндері жаңа әрі қауіпті кезеңге өтті. АҚШ пен Израильдің Тегеранға жасаған әуе шабуылдары кезінде Иранның жоғарғы көшбасшысы аятолла Әли Хаменеи ғана емес, елдің әскери-саяси элитасының бірқатар өкілдері де қаза тапқаны туралы ақпарат тарады. Солардың қатарында Иран Қорғаныс кеңесінің хатшысы адмирал Али Шамхани мен Ислам революциясы сақшылар корпусының бас қолбасшысы генерал Мохаммад Пакпур бар. Иран медиасы оларды «шейіт болды» деп жариялап, бұл оқиғаны елге қарсы жасалған тікелей әскери агрессия ретінде бағалады.

Иран әскери құрылымының жоғарғы деңгейіндегі мұндай шығындар елдің қауіпсіздік жүйесіне ауыр соққы екені сөзсіз. Али Шамхани ұзақ жылдар бойы Иранның қауіпсіздік саясаты мен аймақтық стратегиясын қалыптастыруға қатысқан тәжірибелі саясаткер саналды. Ал Мохаммад Пакпур Ислам революциясы сақшылар корпусының ықпалды командирлерінің бірі ретінде Таяу Шығыстағы Иран әскери ықпалының негізгі тіректерінің бірі болған. Сондықтан олардың қаза табуы тек әскери тұрғыдан ғана емес, саяси жағынан да үлкен салдарға әкелуі мүмкін.

Алайда Иран билігі бұл жағдайды әлсіздік белгісі ретінде емес, керісінше қарсылықты күшейтудің себебі ретінде көрсетуге тырысып отыр. Ислам революциясы сақшылар корпусының мәлімдемесінде Иран қарулы күштері «тарихындағы ең жойқын шабуыл операциясын» бастағаны айтылды. Мәлімдемеде Батыс Азиядағы АҚШ әскери базалары мен Израиль бақылауындағы аумақтар негізгі нысанаға алынатыны хабарланды. Бұл мәлімдеме қақтығыстың тек Иран мен Израиль арасындағы текетіреспен шектелмей, бүкіл аймақты қамтуы мүмкін екенін аңғартады.

Сарапшылардың пікірінше, қазіргі жағдай Таяу Шығыстағы күш балансының өзгеруіне алып келуі ықтимал. Иранның әскери элитасының жойылуы қысқа мерзімде елдің басқару жүйесінде белгілі бір тұрақсыздық туғызуы мүмкін. Бірақ ұзақ мерзімде бұл жағдай Иранның ішкі консолидациясын күшейтіп, қоғамды сыртқы қауіпке қарсы біріктіруі де ықтимал деген пікірлер бар. Мұндай жағдайда Иран билігі «сыртқы жау» факторын пайдаланып, ішкі саяси оппозицияны әлсіретуге тырысуы мүмкін.

Сонымен бірге бұл оқиғалар Ирандағы билік транзиті мәселесін де күрделендірді. Әли Хаменеидің қазасынан кейін елде жоғарғы көшбасшыны таңдау процесі басталды. Бейресми ақпараттарда оның орнына ұлы Мұжтаба Хаменеи келуі мүмкін деген болжамдар айтылып жатыр. Егер бұл рас болса, онда Ирандағы теократиялық жүйе түбегейлі өзгермей, бұрынғы саяси құрылым сақталуы ықтимал.

Аймақтағы әскери шиеленіс тек саяси ғана емес, экономикалық салдарға да алып келуі мүмкін. Иран Парсы шығанағындағы мұнай тасымалы өтетін Ормуз бұғазына ықпал ете алатын мемлекеттердің бірі. Егер қақтығыс күшейіп, бұл бағыттағы тасымал шектелсе, әлемдік мұнай нарығында үлкен тұрақсыздық пайда болуы мүмкін. Мұндай жағдайда энергетикалық бағалардың күрт өсуі жаһандық экономикаға әсер етеді.

Жалпы алғанда, Иран әскери элитасының жойылуы Таяу Шығыстағы геосаяси жағдайдың жаңа кезеңге өткенін көрсетеді. Бұл оқиға тек бір мемлекеттің ішкі мәселесі емес, бүкіл аймақтың қауіпсіздік архитектурасына әсер етуі мүмкін. Алдағы апталар мен айларда Иранның әскери және саяси реакциясы, сондай-ақ халықаралық қауымдастықтың ұстанымы Таяу Шығыстағы жағдайдың қалай өрбитінін айқындайтын негізгі фактор болмақ.

The Qazaq Times