2026 жылға аяқ басқан шақта Иран тағы да жаппай наразылықтармен бетпе-бет келді. Бір қарағанда бұл толқу экономикалық қиындықтардың салдары сияқты көрінуі мүмкін. Алайда ирандықтардың көшеге шығуы – тек баға қымбаттауы мен валютаның құнсыздануына реакция емес, қоғам мен мемлекет арасындағы ондаған жыл бойы қордаланған қайшылықтың ашық көрініске шығуы. Қазіргі толқуларды түсіну үшін күнделікті жаңалықтарда жиі айтылатын себептерден гөрі, терең әлеуметтік, психологиялық және құрылымдық факторларға үңілу қажет.

Соңғы жылдары Иран экономикасы даму мен өркендеу құралы болудан қалып, қарапайым халық үшін «тірі қалу экономикасына» айналды. Көптеген отбасылар болашақты жоспарлауды қойған, негізгі мақсат – бүгінгі күнді аман өткізу. Мұндай жағдайда қоғам ұзақ мерзімді үміттен айырылады, мемлекетке деген сенім әлсірейді, ал кез келген ұсақ соққы – бағаның кезекті өсуі немесе валютаның тағы бір құлдырауы – жаппай ашу мен наразылыққа ұласады. Наразылықтың қауіптілігі де осында: ол белгілі бір реформа немесе нақты шешім сұрамайды, ол өмір сүру мүмкіндігін талап етеді.

Қазіргі толқулардың басты қозғаушы күші – жастар. Бірақ бұл жай ғана «жастар наразылығы» емес, бұл – ұрпақтар арасындағы терең дүниетанымдық үзіліс. Аға буын революцияны, соғысты, санкцияларды бастан өткеріп, тапшылық пен шектеуге бейімделген. Ал жас буын жаһандық әлемді интернет арқылы көріп өсті, басқа қоғамдардың қалай өмір сүретінін біледі, бірақ сол әлемге толық кіре алмай отыр. Миграция, мәдени ықпал, ақпараттың ашықтығы жастардың талаптарын түбегейлі өзгертті. Олар үшін мәселе тек жалақыда немесе инфляцияда емес – олар еркіндік, таңдау және болашаққа нақты жол сұрайды. Ал бұл сұраныс қазіргі саяси құрылыммен үйлеспей отыр.

Иран мемлекеті ұзақ жылдар бойы өзін қауіпсіздікті қамтамасыз етуші, дінді қорғаушы әрі әлеуметтік әділеттің кепілі ретінде көрсетіп келді. Алайда экономикалық дағдарыс бұл «қамқор мемлекет» бейнесін қатты шайқалтты. Қоғамда «егер мемлекет бізді қорғай алмаса, біздің өмірімізді жақсарта алмаса, не үшін біз оған бағынуымыз керек?» деген сұрақ барған сайын жиі қойыла бастады. Бұл – жай ғана наразылық емес, бұл – қоғам мен билік арасындағы үнсіз әлеуметтік келісімнің бұзылуы.

Билік бұрынғыдай наразылықты «сыртқы жаулардың» әрекетімен түсіндіруге тырысады. Бірақ бұл риторика қазір әсерін жоғалтып барады. Санкциядан шаршаған халық күнделікті өмірді қиратқан басты факторды сырттан емес, ішкі басқару шешімдерінен көреді. «Сыртқы қауіп» деген уәж кедейшілік пен жұмыссыздықты ақтай алмайды. Қоғам жауапкершілікті нақты институттардан, нақты билік өкілдерінен сұрай бастады.

Ереуілге шыққандар – қоғамның тек бір бөлігі. Бірақ ең маңызды белгі – үнсіз көпшіліктің пайда болуы. Бұл топ алаңға шықпайды, билікті ашық қолдамайды, бірақ наразыларға іштей түсіністікпен қарайды. Сарапшылар үшін дәл осы құбылыс ең қауіпті саналады. Себебі кез келген билік үшін шешуші тірек – белсенді қолдау емес, күнделікті өмірде үнсіз мойынсұну. Ал бұл пассивті қолдау әлсірей бастаған сәтте жүйе іштей босап қалады.

Иранда наразылықты басу тәжірибесі бұрыннан бар. Бірақ қазіргі толқуларда қуғын мен қорқыныш бұрынғыдай тежеуші фактор болудан қалды. Өмір сүру деңгейінің тым төмендеуі, жоғалтатын нәрсенің азаюы және бұрынғы наразылықтардың күшпен басылғанымен, түбегейлі нәтиже бермеуі қоғамды «қорыққаннан шаршаған» күйге жеткізді. Бұл – ең қауіпті психологиялық шек.

Сондықтан Ирандағы бүгінгі жаппай наразылықты жай экономикалық күйзеліс деп түсіндіру жеткіліксіз. Бұл – өмір салтының дағдарысы, бір реттік ашу емес, ұзақ жылдар бойы жиналған әлеуметтік шаршау, бағаға қарсы ереуіл ғана емес, қоғам мен мемлекет арасындағы келісімнің қайта қаралуы.

Бұл толқулардың басты сабағы айқын: кез келген мемлекет үшін тұрақтылық күшпен емес, сеніммен сақталады. Ал сенім жоғалған жерде, тіпті ең берік көрінген жүйенің өзі шайқала бастайды.