2026 жылғы 16 шілдеде Қонаев қалалық сотында агро-сарапшы, азаматтық белсенді Алмасбек Садырбайға және онымен бірге айыпталушы ретінде тартылған тағы алты адамға қатысты қылмыстық іс бойынша сот отырысы жалғасты. Мемлекеттік субсидияларды заңсыз иемдену және ұйымдасқан қылмыстық топ құру туралы айыптар тағылған бұл іс қоғамның жіті назарында.

Сот процесін басынан бері тұрақты бақылап келе жатқан The Qazaq Times тілшісі кезекті сот отырысында көтерілген маңызды құқықтық мәселелерге талдау жасайды. Бұл жолғы отырыста соттың жариялылығы, бейнежазба жүргізуге қойылған шектеулер, ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативтеріне бөлінген мемлекеттік субсидиялардың заңдылығы, сондай-ақ мемлекеттік орган өкілдерінің айғақтары мен қорғаушы тараптың уәждері жан-жақты талқыланды. Сот залында берілген жауаптар айыптау актісінде көрсетілген мемлекетке келтірілген залалдың құқықтық негізділігіне қатысты жаңа сұрақтардың туындауына себеп болды.

Ашық сот талқылауы: жариялылық қағидаты мен қойылған шектеулер

Бүгінгі сот процесі бастала айыпталушы Алмасбек Садырбайдың қорғаушысы Анар Құсайынова Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 29-бабында бекітілген сот талқылауының жариялылығы қағидатына сүйене отырып, бейнежазба жүргізуге қайтадан рұқсат беруді сұрады.

Адвокаттың айтуынша, бұған дейін соттың рұқсатымен жүргізілген бейнетүсірілім кейіннен шектелген. Қорғаушы тараптың пікірінше, журналистер сот тәртібін бұзбаған, жәбірленушілердің жауаптарын жарияламаған және ақпарат тарату барысында заң талаптарын сақтаған.

Сонымен қатар қорғаушы өз қорғауындағы азаматтың 2024 жылғы 5 қарашадан бері қамауда отырғанын, істің қоғам үшін маңызы жоғары екенін және онда мемлекеттік құпиялар немесе жеке өмірге қатысты қорғалатын мәліметтер қаралмайтынын айтып, сот процесінің барынша ашық өтуі қоғамдық бақылауды қамтамасыз ететінін мәлімдеді.

Ал жәбірленуші ретінде танылған Алматы облыстық Ауыл шаруашылығы басқармасының өкілі өзінің аты-жөні мен бейнесінің бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануы салдарынан туыстары тарапынан түсінбеушіліктер туындағанын айтып, бейнетүсірілімді шектеуді қолдады.

Сот бұған дейін қабылданған бейнежазбаны шектеу туралы қаулыны өзгеріссіз қалдырды.

Негізгі құқықтық мәселе – субсидиялардың заңдылығы

Соттағы ең маңызды мәселелердің бірі ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативтеріне төленген мемлекеттік субсидиялардың заңды берілуі және оларды мемлекетке қайтару туралы талаптардың бар-жоғы болды.

Қорғаушы тарап Алматы облыстық Ауыл шаруашылығы басқармасының өкілінен әрбір кооператив бойынша жеке-жеке жауап алды.

Сотта берілген жауаптарға сәйкес, бастапқы кезеңде 10 ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативіне жалпы 964 183 500 теңге көлемінде субсидия төленген. Кейін әкімшілік-аумақтық өзгерістерге байланысты Жетісу облысы бөлініп шыққан соң тағы бірнеше кооперативтің құжаттары қаралған.

Алайда қорғаушы тарап үшін негізгі мәнге ие болған мәселе басқа еді.

Сот барысында мемлекеттік орган өкілінің түсіндіруінше, аталған кооперативтер бойынша субсидиялар заңнама талаптарына сәйкес мақұлданып, белгіленген тәртіппен төленген. Бұдан бөлек, мемлекеттік орган тарапынан бюджет қаражатын кері қайтару туралы хабарламалар жіберілмеген.

Басқарма өкілінің айтуынша, мұндай талаптардың қойылмауына заңда көзделген негіздердің болмауы себеп болған. Атап айтқанда, мал басының сақталмауы немесе субсидиялау қағидаларының бұзылғаны анықталмаған жағдайда мемлекет тарапынан қаражатты қайтару туралы талап қойылмайды.

Айыптау тұжырымдарына қатысты қорғаушының құқықтық ұстанымы

Қорғаушы тарап дәл осы жауаптарды айыптау актісіндегі негізгі тұжырымдарға қайшы келетін мән-жай ретінде бағалады.

Адвокаттардың пікірінше, егер субсидияларды тағайындаған әрі төлеген уәкілетті мемлекеттік орган олардың заңсыз берілгенін мойындамаса және бүгінгі күнге дейін бюджетке қаражатты қайтару жөнінде ешқандай талап қоймаған болса, онда бұл қаражатты автоматты түрде мемлекетке келтірілген залал ретінде көрсету құқықтық тұрғыдан негіздеуді қажет етеді.

Бұл жерде қорғаушы тарап қылмыстық жауапкершілік мәселесінен бұрын мемлекеттік органның өзінің ресми әкімшілік шешімдерінің құқықтық салдарына назар аударды.

Қамау мерзімдерін ұзарту жөніндегі мәлімдемелер

Сот барысында қорғаушы тарап тағы бір маңызды мәселеге тоқталды.

Адвокаттардың айтуынша, сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезінде қамауда ұстау мерзімдерін ұзарту туралы өтініштерде тергеу органдары жәбірленушілер іс материалдарымен танысып жатқанын көрсеткен.

Алайда сотта жәбірленуші тараптың іс материалдарымен іс жүзінде бір күн ғана, бірнеше сағат көлемінде танысқаны жөнінде мәліметтер жарияланды.

Қорғаушы тарап бұл жағдайды тергеу органдарының бұрын сотқа ұсынылған дәлелдерінің шынайылығына күмән келтіретін мән-жайлардың бірі ретінде бағалады.

Құқықтық бағалау

Бұл сот процесі бірнеше маңызды құқықтық сұрақтарды алға шығарып отыр.

Біріншіден, мемлекеттік органның өзі заңды деп таныған және қайтаруды талап етпеген субсидиялар қылмыстық іс аясында қандай құқықтық негізде мемлекетке келтірілген залал ретінде бағалануы мүмкін?

Екіншіден, әкімшілік рәсімдер барысында заңды деп танылған шешімдер кейін қылмыстық процесте қалай бағалануы тиіс?

Үшіншіден, сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезінде сотқа ұсынылған мәліметтердің толықтығы мен дұрыстығы қаншалықты тексерілген?

Бұл сұрақтарға түпкілікті құқықтық жауапты соттың үкімі береді. Дегенмен, қазіргі кезеңнің өзінде сот отырысында жарияланған жауаптар мемлекеттік субсидияларды бөлу рәсімдері, мемлекеттік органның ресми ұстанымы және айыптау актісінде көрсетілген залал мөлшерінің құқықтық негізділігі туралы маңызды пікірталас туғызып отыр.

Сот талқылауы жалғасуда. Алдағы отырыстарда басқа да мемлекеттік қызметкерлердің, мамандардың және куәгерлердің жауаптары тыңдалып, іс бойынша барлық дәлелдемелер жан-жақты зерттелмек.

The Qazaq Times