Дональд Трамп әкімшілігі Тегеранмен «тарихи» өзара түсіністік меморандумына қол қойғаннан кейін небәрі 10 күн өткенде, Таяу Шығыс тағы да үлкен соғыстың алдында тұр. Ақ үй мен Тегеран арасындағы бұл келісім сәтсіз дипломатияның ғана емес, аймақтағы жаңа геосаяси апаттың бастауына айналғандай. Екі жақтың «тіл табысу» әрекетінен кейін басталған зымырандар нөсері Парсы шығанағын ғана емес, жаһандық мұнай нарығы мен қауіпсіздік архитектурасын теңселтіп жіберді.

Көзбояушылық дипломатияның құны: Неліктен келісім он күнге де шыдамады?

Вашингтон мен Тегеран арасындағы келісімнің алғашқы күннен бастап өміршеңдігі күмән тудырған еді. Қол қойылған құжаттың негізгі шарттары Ливандағы атысты тоқтату мен Парсы шығанағындағы кеме қатынасы ережелері тым бұлыңғыр, екіұшты жазылған. Бұл дипломатиялық «шикілік» тараптардың құжатты өз білгенінше, өз мүддесіне қарай айшықтауына әкеп соқты.

Ақ үй бұл меморандумды Иранның ядролық амбициясынан бас тартуы мен Ормуз бұғазының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін үлкен жеңіс ретінде насихаттады. Алайда, Тегеранның есеп-шоты басқа еді. Иран бұғазға толық бақылау жасау құқығын сақтап қалғысы келді және АҚШ-тың соңғы әуе соққыларын бітімгершілікті тікелей бұзу деп бағалады. Нәтижесінде келісім күл-парша болды. Жағдайдың ушыққаны сондай, БҰҰ Парсы шығанағында қалып қойған 2500 теңізшіні шұғыл эвакуациялауға әрекет жасағанымен, толассыз шабуылдар салдарынан бұл гуманитарлық миссия да тоқтап қалды.

«Проксиден» тікелей текетіреске: Ойын ережесі өзгерді

Бұл жолғы қақтығыстың сипаты бұрынғылардан тіптен басқаша өрбіп барады. Иран бұған дейін Вашингтонмен тек үшінші күштер (Хезболла, хуситтер, ирактық топтар) арқылы, яғни «прокси-соғыс» форматында шайқасып келсе, бұл жолы Тегеран «перде артынан» шықты.

АҚШ соққыларына жауап ретінде Иран Бахрейн мен Кувейтке тікелей зымырандар мен ұшқышсыз ұшақтармен соққы берді. Неліктен дәл осы елдер? Саяси географияға көз жүгіртсек, бұл мемлекеттерде АҚШ пен оның одақтастарының ең ірі әскери базалары орналасқан.

Иранның бұл қадамы аймақтағы АҚШ әскери инфрақұрылымына жасалған ашық соғыс сигналы. Сонымен қатар, Тегеран Дохадағы келіссөздерді үзіп, әлемдік мұнай тасымалының күретамыры саналатын Ормуз бұғазын қайтадан толық жауып тастайтынын мәлімдеді. Бұл жаһандық энергетикалық салдану қаупіе әкелері анық.

Вашингтонның да реакциясы өте қатал. Дональд Трамп өзіне тән эксцентрлі және агрессивті стильде егер шабуылдар тоқтамаса, Иранды «жер бетінен жойып жіберемін» деп ашық сес көрсетті. Тіл табысуға тырысқан Трамптың ендігі жерде беделін сақтап қалу үшін жаппай әскери соққыға көшуден басқа таңдауы азайып барады.

Араб әлемі не істейді және жалғыз үміт сәулесі

Оқиға ортасында қалған араб монархиялары қазір тығырыққа тірелді. Бахрейн Тегеранның әрекетін «айқын қауіп» деп атап, ресми түрде қатаң айыптады. Алдағы уақытта Парсы шығанағы араб мемлекеттерінің шұғыл саммиті өтуі тиіс. Бірақ араб әлемі бұл соғыста біртұтас майдан бола ала ма? Бұл үлкен сұрақ. Кувейт пен Бахрейн соққы астында қалса, Сауд Арабиясы мен БАӘ Иранмен арадағы үлкен соғысқа тікелей тартылудан барынша қашқақтайтыны анық.

Қазіргі сәтте соғыс өртін тоқтатуға қауқарлы жалғыз дипломатиялық арна Катар ғана болып тұрған сыңайлы. Дохада Axios басылымының инсайдерлік ақпараттары мен катарлық дипломаттардың арағайындығымен өтіп жатқан шұғыл, жабық келіссөздер үлкен жарылыстың алдын алудың соңғы мүмкіндігі. Егер Доха Иран мен АҚШ-ты тоқтата алмаса, аймақ қайтып оралмас нүктеден өтіп кетеді.

Біз үшін бұл несімен маңызды?

Парсы шығанағындағы кез келген ірі қақтығыс әлемдік мұнай бағасының күрт өсуіне (аспандауына) әкеледі. Сырт көзге бұл мұнай экспорттаушы Қазақстан үшін тиімді көрінгенімен, ұзақмерзімді перспективада жаһандық логистиканың бұзылуы, инфляцияның өсуі және геосаяси тұрақсыздық біздің экономикамызға да жанама соққы болып тиетіні сөзсіз. Астана әрқашан Таяу Шығыстағы шиеленісті тек бейбіт, дипломатиялық жолмен шешуді жақтап келеді, себебі бұл аймақтағы тұрақтылық жаһандық қауіпсіздіктің кепілі.

PS.Парсы шығанағындағы бүгінгі ахуал нәзік дипломатияның дөрекі саяси амбициялар алдында дәрменсіз екенін көрсетті. Меморандумның он күн ішінде күйреуі үлкен соғыстың алшаңдап басып келе жатқан қадамы. Ендігі кезек Катардың арағайындығы мен тараптардың салқынқандылық таныту деңгейіне байланысты. Әйтпесе, Трамп пен Хаменеи арасындағы текетірес XXI ғасырдың ең жойқын соғыстарының біріне соқтыруы мүмкін.

The Qazaq Times