Жаһандық энергия тасымалының басты күретамыры саналатын Ормуз бұғазында жағдай қайтадан ушықты. АҚШ пен Иран арасында 17 маусымда ғана қол қойылған уақытша бітім келісімі арада он күн өтпей жатып соққылар мен айыптаулардың астында қалды. АҚШ әскерилері Иран аумағына соққы жасағанын жарияласа, Тегеран бұл әрекетке жауап қайтарғанын мәлімдеді.

«The Qazaq Times» ақпарат агенттігі аймақтағы соңғы жағдай мен оның әлемдік нарыққа ықпалын талдап көреді.

Қақтығыстың тұтануы: «Ever Lovely» кемесіне шабуыл

Дағдарыстың жаңа толқыны бейсенбі күні Сингапур туымен жүзетін «Ever Lovely» (иесі — «Evergreen» компаниясы) жүк кемесіне жасалған дрон шабуылынан басталды. Ұлыбританияның теңіз қауіпсіздігі агенттігінің (UKMTO) хабарлауынша, кеме Оманның Дахит портынан оңтүстік-шығысқа қарай 7,5 теңіз милі қашықтықта, рұқсат етілген халықаралық бағытпен бара жатқан жерінде соққыға ұшыраған. Кемеге зақым келгенімен, экипаж мүшелері аман қалды.

Бұл оқиға аймақта соғыс басталғалы бері кептелісте тұрып қалған 11 мыңнан астам теңізшіні эвакуациялау жөніндегі Халықаралық теңіз ұйымының (IMO) жоспарын тағы да шегеріп тастады.

Ақ үйдің жауабы және Трамптың ескертуі

Жүк кемесіне жасалған шабуылдан кейін АҚШ-тың Орталық қолбасшылығы (Centcom) жұма күні Иранның жағалаудағы радарлық позицияларына, зымыран және дрон сақтайтын қоймаларына «қуатты соққы» бергенін мәлімдеді. АҚШ тарапы бұл әрекетті Иранның халықаралық кеме қатынасы еркіндігін бұзуы және қолданыстағы уақытша бітімді «ақымақтықпен бұзуы» деп айыптады.

Ақ үйде тілшілердің сұрақтарына жауап берген Президент Дональд Трамп Иранның бұл қадамын құптамайтынын жеткізді:

«Маған олардың кеше соққы жасаған факциясы мүлдем ұнамады. Олар бұлай істемеуі керек еді», — деді Трамп алдағы қадамдарды ашып айтпай.

Ал АҚШ Вице-президенті Джей Ди Вэнс өзінің Х (Twitter) парақшасында Тегеранға төтесінен ескерту жасады:

«Егер Иранның өзара түсіністік меморандумының орындалуына қатысты қандай да бір келіспеушіліктері болса, олар телефон тұтқасын көтеріп хабарласа алар еді. Бірақ зорлық-зомбылыққа тек зорлық-зомбылықпен жауап беріледі».

Тегеранның уәжі: «Бітімшартты бұзушы — Вашингтон»

Иран Ислам революциясының күзет корпусы (ИРКК) АҚШ-тың бұл айыптауларын толықтай жоққа шығарып, жауапкершілікті Вашингтонға ысырды. Тегеранның мәлімдеуінше, Сингапур кемесі Ормуз бұғазы арқылы транзитпен өту кезінде рұқсат етілмеген бағытты пайдаланған, сол себепті тоқтатылған.

ИРКК АҚШ-тың бұл соққыларын «келісімді бұзатын Вашингтон режимінің кезекті сылтауы» деп атап, Иран әскери-теңіз күштері аймақтағы АҚШ әскери позицияларына қарымта соққы бергенін хабарлады. Иран тарапы: «Егер бұл агрессия қайталанса, біздің жауабымыз бұдан да ауқымды болады», — деп сес көрсетті.

Иран парламентінің ұлттық қауіпсіздік комиссиясының төрағасы Ибрахим Азизи де әлеуметтік желіде мәлімдеме жасап:

«АҚШ келіссөздер жүріп жатқан тұста Иранға тағы да шабуыл жасады. Атысты тоқтату режимін бұзу, әдеттегідей, олардың шегінуі мен өкінішіне алып келеді. Айыптау ойыны енді іске аспайды», — деді.

«Меморандум» неге тұрақсыз болды?

Осыдан он күн бұрын, яғни 17 маусымда қос тарап 14 тармақтан тұратын өзара түсіністік меморандумына қол қойған болатын. Бұл құжат бойынша Иран 60 күн ішінде коммерциялық кемелердің қауіпсіз және ешқандай төлемсіз (баж салығысыз) өтуіне күш салуға міндеттелген еді.

Дональд Трамп жақында ғана өзінің Truth Social желісінде Иранның бұғаздан өтетін кемелерден ешқандай баж салығы мен сақтандыру жарнасын талап етпейтінін растағанын, егер бұл ақпарат жалған болса, келіссөздер дереу тоқтайтынын айтқан болатын.

Алайда халықаралық заңдарға қайшы келетін бұл «транзиттік салық» мәселесінде екіұштылық бар. Иранның бас келіссөзшісі Мұхаммед Багер Галибафтың мемлекеттік БАҚ-қа берген мәлімдемесі жағдайдың өзгергенін ишаралайды:

«Бәрі білуі керек: Ормуз бұғазын басқару жүйесі ешқашан соғысқа дейінгі қалпына қайтып келмейді».

Жаһандық нарыққа қауіп: Мұнай бағасы тағы да қымбаттай ма?

Ақпан айының соңында АҚШ пен Израильдің Иранға жасаған шабуылдарынан кейін Тегеран Ормуз бұғазын іс жүзінде жауып тастаған еді. Әлемдік мұнай мен газ тасымалының, сондай-ақ тыңайтқыш сияқты маңызды шикізаттардың негізгі дәлізінің бұғатталуы әлемдік нарықта қара алтын бағасының күрт өсуіне алып келді.

Сарапшылардың пікірінше, 17 маусымдағы уақытша бітім нарыққа үміт сыйлағанымен, соңғы соққылар жағдайды қайтадан тығырыққа тіреді. Егер Ормуз бұғазындағы әскери текетрес одан ары ушығатын болса, бұл жаһандық энергетикалық дағдарысты жаңа деңгейге көтеріп, логистикалық тізбекті толықтай бұзуы мүмкін.

Вашингтон мен Тегеран арасындағы бұл текетрестің «ыстық соғысқа» ұласу немесе дипломатиялық арналар арқылы қайта реттелу ықтималдығы алдағы бірнеше күннің еншісінде.

The Qazaq Times