Ормуз дағдарысы және көпполярлы әлемнің тууы: «Қырғи қабақ соғыстан» да қауіпті жаңа текетірес

ХХІ ғасырдың ширек бөлігі артта қалған тұста адамзат баласы жаңа әлемдік соғыстың алдында тұрғандай күй кешуде. Кешегі күнге дейін «локалды қақтығыстар» деп сипатталып келген геосаяси нүктелер бүгінде бір-бірімен тығыз байланысып, жаһандық жүйені теңселтіп жатқан біртұтас тізбекке айналды. Бұл тізбектің ең басты әрі ең осал тұсы – бүгінгі таңда әлемдік экономиканың «күре тамырына» айналған Ормуз бұғазы.

Таяу Шығыстағы АҚШ-Иран-Израиль текетіресі, Шығыс Еуропадағы Украина-Ресей соғысы және Батыстың гегемониясына ашық қарсы шыққан көпполярлы коалицияның күшеюі – бұның бәрі өткен ғасырдағы АҚШ пен КСРО арасындағы «Қырғи қабақ соғыстан» да асып түсетін, әлдеқайда қауіпті жаңа макро-шайқастың басталғанын айғақтайды.

Ормуз бұғазы: Жаһандық саясаттың «Ядролық нүктесі»

Парсы шығанағы мен Оман шығанағын жалғап жатқан Ормуз бұғазы – әлемдегі ең маңызды теңіз сауда дәлізі. Жаһандық мұнай саудасының шамамен 20-25%-ы және сұйытылған табиғи газдың (СТГ) үлкен бөлігі осы тар өткел арқылы өтеді.

Бүгінгі таңда бұл су жолы жай ғана экономикалық маршрут емес, Батыс пен Иран бастаған антибатыстық блок арасындағы ең басты геосаяси қысым құралына айналды.

Геосаяси статус-кво: Иран бұғазды бақылауда ұстау мүмкіндігін өзінің басты «саяси қалқаны» ретінде пайдаланып отыр. Вашингтон мен Тель-Авив тарапынан келетін кез келген әскери соққыға Тегеран бұғазды толықтай бұғаттау арқылы жауап беретінін дәлелдеді. Бұл – әлемдік энергетикалық нарыққа «атом бомбасын» тастаумен тең қадам.

АҚШ-Иран-Израиль қақтығысы және әлем экономикасының инфарктісі

АҚШ пен Израиль коалициясының Иранның ядролық және әскери нысандарына жасаған тікелей соққылары мен Тегеранның зымырандық жауаптары жағдайды шегіне жеткізді. Иранның Ормуз бұғазындағы нақты және гибридті (теңіз миналары, дрондар мен прокси-күштер арқылы) блокадасы әлемдік нарықты есеңгіретіп жіберді.

Бұл қақтығыстың әлем экономикасына әсерін мынадай негізгі факторлармен сипаттауға болады:

• Мұнай бағасының шарықтауы: Бұғаз арқылы тасымалданатын Сауд Арабиясы, Кувейт, БАӘ және Ирак мұнайының нарықтан шектелуі қара алтын бағасын тарихи максимумдарға көтерді. Бұл жаһандық инфляцияның жаңа толқынын тудырды.
• Логистикалық дағдарыс: Халықаралық сақтандыру компаниялары Парсы шығанағына кіретін кемелерге «әскери тәуекел» (war risk) статусын беріп, сақтандырудан бас тартты. Кеме қатынасының тоқтауы Азия мен Еуропа арасындағы жеткізу тізбегін үзді.
• Азық-түлік және тыңайтқыш тапшылығы: Таяу Шығыстан шығатын химиялық тыңайтқыштардың тоқтауы жаһандық ауыл шаруашылығына соққы болып тиіп, дамушы елдерде азық-түлік дағдарысын ушықтырды.

Ормуз дағдарысының Украина-Ресей соғысына ықпалы

Бір қарағанда, Таяу Шығыс пен Шығыс Еуропа бір-бірінен алыс жатқан сияқты көрінгенімен, бүгінгі гибридті соғыстар заманында олар тығыз байланысты. Ормуз бұғазындағы кез келген тұрақсыздық Кремльдің геосаяси картасын күшейте түседі.

1. Ресейдің мұнай табысының артуы: Батыс санкцияларына қарамастан, Ормуз дағдарысы салдарынан мұнай бағасының қымбаттауы Ресей бюджетіне миллиардтаған доллар қосымша табыс әкелді. Бұл Мәскеуге Украинадағы соғысты ұзақ уақыт бойы қаржыландыруға мүмкіндік беруде.
2. Батыстың назары мен ресурстарының бөлінуі: АҚШ пен НАТО одақтастары үшін Израильдің қауіпсіздігі мен Ормуздағы навигация бостандығын қорғау – бірінші кезектегі ұлттық мүдде. Вашингтон өз әскери және қаржылық көмегін Таяу Шығысқа қарай бұруға мәжбүр болған сайын, Киевке берілетін қолдаудың деңгейі әлсірейді.
3. Мәскеу-Тегеран-Бейжің осі: Иран Ресейді ұшқышсыз ұшақтармен және зымырандық технологиялармен қамтамасыз етсе, Ресей Тегеранға заманауи әуе қорғанысы жүйелерін (мысалы, С-400) беріп, әскери альянсты нығайтты. Бұл фронттардың бірігуіне алып келді.

Бірполярлықтан көпполярлыққа көшу: Жаңа архитектура

Ормуз бұғазындағы жағдай – АҚШ-тың әлемдік жандарм ретіндегі бірполярлы гегемониясының аяқталып жатқандығының басты индикаторы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасқан және КСРО ыдырағаннан кейін бекіген «Америкалық бейбітшілік» (Pax Americana) жүйесі қазір жарықшақ берді.

Қазіргі таңда әлемдік саясат көпполярлы бағытқа мүлдем бет бұрды. Бұл процестің басында БРИКС блогының кеңеюі, Қытайдың экономикалық экспансиясы және жаһандық Оңтүстік (Global South) елдерінің Вашингтонның санкциялық саясатына бағынудан бас тартуы тұр. АҚШ енді әлемдік сауда жолдарын жалғыз өзі қорғай алмайтынын, ал Иран сияқты аймақтық державалардың ядролық державалармен терезесі тең деңгейде сөйлесе алатынын көрсетті.

Жаңа «Қырғи қабақ соғыс»: Өткен ғасырдан да қауіпті текетірес

ХХ ғасырдағы АҚШ пен КСРО арасындағы текетірес негізінен идеологиялық (капитализм мен социализм) сипатта болды және екі жақтың да «қызыл сызықтары» нақты белгіленген еді. Мадлен Олбрайт айтқандай, ол кезде әлем «екі алыптың бақылауында» болды.

Алайда, бүгінгі басталып жатқан «Күштілер шайқасы» өткен ғасырдағы қырғи қабақ соғыстан әлдеқайда қауіпті. Тәуекелдердің жоғары болуының бірнеше себебі бар:

Негізгі қауіп: Бүгінгі таңда ядролық немесе ірі әскери қақтығыстың тұтануы үшін мемлекет басшыларының тікелей бұйрығы да керек емес. Ормуз бұғазындағы бір ғана мұнай танкеріне жасалған белгісіз дрон шабуылы немесе кибер-диверсия тізбекті реакция тудырып, ядролық державаларды ашық соғысқа итермелеуі мүмкін.

PS. Ормуз бұғазының төңірегіндегі бүгінгі жағдай – жаһандық саяси тектониканың қозғалысқа келгенінің айқын көрінісі. Әлем ескі ережелермен өмір сүруді тоқтатты, ал жаңа ережелер әлі жазылған жоқ. Бұл өтпелі кезең – адамзат тарихындағы ең қауіпті кезеңдердің бірі.

Қазақстан сияқты геосаяси алыптардың ортасында орналасқан мемлекеттер үшін бұл «күштілер шайқасының» салдары екі есе ауыр болмақ. Сондықтан, сыртқы саясаттағы көпвекторлық пен дипломатиялық қырағылық – біздің егемендігімізді сақтап қалудың жалғыз кепілі. Әлемдік тәртіп қайта құрылып жатқанда, бізге тек бақылаушы емес, өз мүддесін қорғай алатын прагматик болу міндеті жүктеледі.

The Qazaq Times