Қазақстанның партиялық ландшафтында кезекті рет тектоникалық, бірақ мазмұны тым таныс қозғалыстар байқала бастады. Отандық кулуарлардан жеткен ақпараттарға сүйенсек, елдегі басты әкімшілік-саяси машина – «Аманат» партиясы жақында ғана саяси аренаға шыққан «Әділет» партиясын өзіне қосып алу, яғни ресми тілмен айтқанда, бірігу процесін пысықтап жатқан көрінеді. Әуелде «Отан» болып құрылып, «Нұр Отан» кезеңінде абсолютті монополияға айналған, ал Жаңа Қазақстан трендімен «Аманат» болып киінген билік партиясының бұл қадамы қоғамда бұрыннан келе жатқан ескі сұрақты қайта туғызды: бұл шынайы реформа ма, әлде ескі тәсілдің жаңа декорациясы ма?

Соңғы жиырма жылдан астам уақыт ішінде бас партияның маңдайшасындағы жазу бірнеше рет ауысқанымен, саясаттану ғылымының классикалық қағидасы бойынша, бұл ребрендингтер оның ішкі табиғаты мен вертикальды басқару жүйесіндегі рөлін өзгерткен жоқ. Ресми сарапшылар бұл бірігуді саяси күштердің шоғырлануы және ресурстарды оңтайландыру деп түсіндіруге тырысқанымен, тәуелсіз бақылаушылар үшін бұл қадам таза имидждік трансформация сияқты көрінеді. Билік «Әділет» сөзін өз аузына алу арқылы қоғамдағы әлеуметтік әділеттілікке деген зор сұранысты саяси тұрғыдан меншіктеп, приватизациялап алғысы келетіндей әсер қалдырады. Бұл – мазмұндық реформа жасауға қауқарсыз жүйенің өз кемшілігін тілдік эквилибристикамен жабуға тырысуының айқын мысалы.

Бұл шолудағы ең өткір де күмәнді мәселе – «Әділет» партиясының тарихы мен оның сахнаға шығу жылдамдығында жатыр. Қазақстанның саяси тарихы тіркеле алмай, әділетсіздік шеңберінен шыға алмаған ондаған бастамашыл топтардың күресінен тұрады. Нағыз халықтық, оппозициялық немесе балама көзқарастағы қозғалыстар жылдап құжат тапсырып, әкімшілік кедергілерге тіреліп, жетекшілері қудалауға ұшырап жатқанда, «Әділеттің» заңдық статусқа ие болуы тым жеңіл әрі тез жүзеге асты. Бұл жағдай қоғамда белгілі саясаттанушы Досым Сәтпаев бірнеше рет айтқан «әкімшілік жолмен қалыптасатын партиялық алаң» концепциясын еріксіз еске түсіреді. Сәтпаевтың пайымдауынша, шынайы саяси бәсеке пайда болуы үшін билікке балама күштердің төменнен, яғни халықтың өзінен еркін ұйымдасуына мүмкіндік берілуі керек. Ал біздегі жағдай жоғарыдан бақыланатын, Ақорданың саяси технологтары сызған арнайы сценарий бойынша жүріп жатқан жасанды саяси инкубацияға көбірек ұқсайды.

Егер біз «Әділет» партиясына дербес субъект ретінде қарағымыз келсе, логикалық тұрғыдан бірнеше қарама-қайшылыққа тап боламыз. Егер бұл партия шынымен тәуелсіз, жаңа саяси жоба болса, оның басшылығы мен электораты неліктен өз амбицияларынан соншалықты тез бас тартып, билік партиясының құшағына сіңіп кетуге келісті? Кез келген партияның өмір сүру мәні оның балама бағдарламасында екенін ескерсек, «Әділет» өзін автономды күш ретінде жариялағанда ұсынған ұстанымдары «Аманаттың» консервативті-бюрократиялық доктринасына қалайша тез бейімделе қалды? Ал егер бұл бастан-аяқ билік жүйесінің ішкі жобасы болса, онда оны әуелде дербес партия ретінде халыққа таныстырудың қоғамды алдаудан басқа қандай қажеттілігі болды? Әлде бұл қоғамның шынайы протестік көңіл-күйін басқа арнаға бұрып, уақыт ұту тактикасы ма еді? Бұл сұрақтардың жауабы біреу ғана: жүйе өзіне бақыланбайтын балама күштердің шығуынан қорқады, сондықтан электоралдық кеңістікті алдын ала тазалап, қайта жинақтап отыр.

Осындай саяси айла-шарғылардың кесірінен Қазақстандағы саяси партияларға деген халықтың сенім деңгейі бүгінде кризистік шекке жетті. Әлеуметтік зерттеулер мен тәуелсіз сауалнамалар азаматтардың басым бөлігі партияларды тек сайлау науқаны кезінде ғана оянатын, қалған уақытта мемлекеттік бюджетті немесе әкімшілік ресурстарды игерумен айналысатын өлі институттар деп санайтынын көрсетеді. Сондықтан бүгінгі таңда мәселе жаңа атауда, жаңа брендте немесе екі партияның қосылып үлкенірек ұйым құруында емес, мәселе – жүйенің архитектурасында. Нағыз көппартиялылық партиялар еркін тіркеліп, тең қаржыландырылып және БАҚ-қа тең құқылы рұқсат алғанда ғана туады. Егер партиялар тек жоғарыдан құрылып, Ақорданың кабинетінде біріктіріліп, министрліктердің бұйрығымен таратылатын болса, онда қоғамдағы саяси скептицизм ешқашан сейілмейді.

«Отаннан» «Нұр Отанға», одан «Аманатқа» дейінгі эволюция тек қана сыртқы форманың, дизайның өзгергенін көрсетті. Атаулар ауысқанымен, саяси шешім қабылдаудың монополиялық механизмі сол күйі қалды. Бүгінгі саналы қазақ қоғамын партияның маңдайшасындағы алтынмен апталған сөздер қызықтырмайды, халықты қызықтыратыны – саяси жүйенің мазмұны. Біз шынымен көппартиялы, демократиялық бағытқа бет алдық па, әлде ескі авторитаризмнің жаңа стикерлермен безендірілген нұсқасын ғана тамашалап отырмыз ба? «Аманат» пен «Әділеттиң» бұл ықтимал некесі – ескі Қазақстанның саяси технологиясы әлі де тірі екенін және оның трансформациялануға ниеті жоқтығын көрсететін басты маркер болып қалмақ. Уақыт бәрін өз орнына қояры хақ, бірақ бүгінгі таңда қоғамның билікке қояр басты талабы біреу: бізге жасанды саяси жобалар емес, шынайы әділет керек.

The Qazaq Times